Rozwodnienie udziałów w spółce z o.o. Jak je policzyć, kiedy tracisz kontrolę i co zapisać w umowie spółki, zanim będzie za późno

Rozwodnienie udziałów nie odbiera Ci ani jednego udziału, tylko zmienia mianownik. Udziałów w spółce jest więcej, więc Twój procent spada, a razem z nim siła głosu, udział w zysku i udział w majątku likwidacyjnym. Pojedyncza runda albo pojedyncza uchwała rzadko wygląda groźnie. Groźny jest efekt skumulowany, którego nikt nie policzył przed pierwszym podpisem.

Ten tekst jest dla foundera, wspólnika i członka zarządu, którzy chcą podjąć decyzję na liczbach. Znajdziesz tu arytmetykę czterech kroków rozwodnienia, mapę progów decyzyjnych, trzy tryby podwyższenia kapitału i różny poziom ochrony w każdym z nich, policzone porównanie full ratchet i weighted average, listę zapisów do umowy spółki oraz terminy, po których nie da się już nic zrobić.

Najważniejsze w 60 sekund

Definicja. Rozwodnienie udziałów to spadek procentowego udziału wspólnika w kapitale zakładowym wskutek ustanowienia nowych udziałów, których ten wspólnik nie obejmuje. Liczba jego udziałów nie zmienia się.
Dwa rodzaje. Rozwodnienie korporacyjne, czyli utrata głosów i wpływu, oraz rozwodnienie ekonomiczne, czyli spadek wartości pakietu. Występują osobno. Emisja po uczciwej wycenie rozwadnia korporacyjnie, ale nie musi zubożyć. Emisja po nominale robi jedno i drugie.
Większość. Podwyższenie kapitału przez zmianę umowy spółki wymaga 2/3 głosów (art. 246 par. 1 KSH). W trybie uproszczonym, na podstawie postanowień umowy spółki określających maksymalną kwotę i termin, wystarcza bezwzględna większość (art. 257 par. 1 w zw. z art. 245 KSH).
Kworum. Ustawa go nie wymaga (art. 241 KSH). Większość liczy się od głosów oddanych, nie od całego kapitału. Nieobecność jest formą zgody.
Prawo pierwszeństwa. Przysługuje z ustawy proporcjonalnie do dotychczasowych udziałów, ale umowa spółki lub sama uchwała o podwyższeniu mogą je wyłączyć (art. 258 par. 1 KSH). Termin na wykonanie to miesiąc od wezwania zarządu.
Tryb uproszczony jest bezpieczniejszy. Zgodnie z uchwałą 7 sędziów Sądu Najwyższego z 17 stycznia 2013 r. (III CZP 57/12) nowe udziały w tym trybie mogą objąć wyłącznie dotychczasowi wspólnicy, w stosunku do posiadanych udziałów. Tą drogą nie wprowadzi się do spółki inwestora ani podmiotu powiązanego.
Skuteczność. Podwyższenie kapitału następuje z chwilą wpisu do rejestru (art. 262 par. 4 KSH), a uchwałę trzeba zgłosić do KRS w terminie 6 miesięcy od jej podjęcia (art. 256 par. 3 w zw. z art. 169 KSH).
Terminy reakcji. Powództwo o uchylenie uchwały: miesiąc od powzięcia wiadomości, nie później niż 6 miesięcy od podjęcia (art. 251 KSH). Powództwo o stwierdzenie nieważności: 6 miesięcy i nie później niż 3 lata (art. 252 par. 3 KSH). Bez zgłoszenia sprzeciwu do protokołu wspólnik obecny na zgromadzeniu traci legitymację (art. 250 pkt 2 KSH).
Wniosek. Ochrona przed rozwodnieniem powstaje w umowie spółki i umowie wspólników, a nie w sądzie. Zaskarżenie uchwały nie wstrzymuje z mocy prawa postępowania rejestrowego (art. 249 par. 2 KSH), więc wpis potrafi nastąpić przed wyrokiem.

Czym jest rozwodnienie udziałów

Rozwodnienie udziałów, po angielsku dilution, to zmniejszenie procentowego udziału wspólnika w kapitale zakładowym w wyniku ustanowienia nowych udziałów obejmowanych przez kogoś innego. Liczba udziałów rozwadnianego wspólnika pozostaje ta sama. Rośnie łączna liczba udziałów w spółce, więc spada jego procent, a wraz z nim liczba głosów, prawo do dywidendy i udział w majątku likwidacyjnym.

Rozróżnienie, od którego zależy cała reszta rozmowy, brzmi tak:

Rozwodnienie korporacyjne. Spada procent głosów i wpływ na uchwały. Występuje zawsze przy emisji, której nie obejmujesz proporcjonalnie. Szkodzi wtedy, gdy przekracza próg decyzyjny.
Rozwodnienie ekonomiczne. Spada wartość pakietu, choć liczba udziałów jest ta sama. Występuje, gdy cena emisyjna jest niższa od wartości godziwej udziału. Szkodzi zawsze, bo jest transferem wartości od dotychczasowych wspólników do obejmującego.

Rozwodnienie korporacyjne po uczciwej wycenie jest normalną ceną kapitału. Mniejszy procent większej spółki bywa wart więcej niż większy procent mniejszej. Rozwodnienie ekonomiczne to co innego. To nie cena kapitału, tylko przesunięcie majątku, i właśnie ono najczęściej stoi za sporami wspólników.

Policzmy je, bo bez liczb ta różnica pozostaje hasłem. Spółka ma 100 udziałów po 50 zł. Wartość rynkowa przedsiębiorstwa: 4 000 000 zł, czyli 40 000 zł na udział. Zgromadzenie podejmuje uchwałę o emisji 100 nowych udziałów po cenie nominalnej 50 zł, obejmuje je podmiot powiązany ze wspólnikiem większościowym.

Przed emisją. 100 udziałów. Wartość spółki 4 000 000 zł, wartość jednego udziału 40 000 zł. Pakiet wspólnika z 50 udziałami: 50%, wartość 2 000 000 zł.
Po emisji. 200 udziałów. Wartość spółki 4 005 000 zł, wartość jednego udziału 20 025 zł. Pakiet tego samego wspólnika: 25%, wartość 1 001 250 zł.

Procent spadł o połowę. Wartość pakietu spadła o 998 750 zł, a spółka dostała 5 000 zł nowego kapitału. To nie jest finansowanie rozwoju. To jest przeniesienie prawie miliona złotych z jednej kieszeni do drugiej, wykonane uchwałą.

Kiedy dochodzi do rozwodnienia. Siedem sytuacji z praktyki

Rozwodnienie kojarzy się z rundą venture capital, ale w polskich spółkach najdotkliwiej działa poza nią: w konflikcie wspólników, przy dokapitalizowaniu w kryzysie i po rozwodzie jednego ze wspólników. Mechanika jest zawsze ta sama. Różni się tylko intencja, a intencji nie widać w KRS.

Runda inwestycyjna. Inwestor obejmuje nowe udziały z podwyższenia. Wszyscy dotychczasowi wspólnicy rozwadniają się proporcjonalnie. Wariant przewidywalny.
Program motywacyjny dla zespołu, czyli ESOP. Pula tworzona przed rundą rozwadnia wyłącznie dotychczasowych wspólników. Szczegóły niżej, bo to najczęściej przeoczany punkt term sheetu.
Konwersja instrumentów: pożyczka konwertowalna, SAFE, warranty, opcje. Rozwodnienie jest odroczone i uruchamia się w momencie, w którym pozycja negocjacyjna spółki bywa najsłabsza.
Runda wewnętrzna i dokapitalizowanie ratunkowe. Spółce kończy się gotówka, kapitał podnoszą dotychczasowi inwestorzy po wycenie, którą sami ustalają. Im niższa wycena, tym mocniej rozwadniają się ci, którzy w rundzie nie uczestniczą.
Konflikt wspólników. Strona kontrolująca zarząd i większość przeprowadza podwyższenie z wyłączeniem prawa pierwszeństwa i kieruje nowe udziały do siebie lub do podmiotu powiązanego. Cel: zepchnąć drugą stronę poniżej progu decyzyjnego bez formalnego wyłączania jej ze spółki.
Rozwód wspólnika. Jeżeli udziały wchodzą do majątku wspólnego, podział majątku może wprowadzić do spółki byłego małżonka. Rozwodnienie bywa wtedy używane jako narzędzie ograniczenia jego wpływu. Zapobiega temu klauzula z art. 183 (1) KSH, która pozwala umowie spółki ograniczyć albo wyłączyć wstąpienie współmałżonka do spółki.
Wejście inwestora branżowego albo konwersja długu na kapitał. Wierzyciel obejmuje udziały w zamian za wierzytelność. Wycena tej wierzytelności decyduje o skali rozwodnienia pozostałych.

W punktach 1, 2, 3 i 7 rozwodnienie jest ceną. W punktach 4, 5 i 6 bywa narzędziem. Dokumenty, które je opisują, wyglądają identycznie.

Jak obliczyć rozwodnienie udziałów. Cztery kroki na liczbach

Rozwodnienie liczy się na mianowniku. Twój nowy procent to Twoje udziały podzielone przez łączną liczbę udziałów po emisji. Nie licz jednej rundy, licz sekwencję: pulę opcyjną i dwie kolejne rundy naraz, bo utrata kontroli nigdy nie następuje w jednym kroku.

Wzór jest banalny: nowy procent = udziały posiadane podzielone przez sumę udziałów przed emisją i udziałów nowej emisji. Trudność leży w tym, że nikt nie mnoży czterech takich działań po kolei przed podpisaniem pierwszego term sheetu.

Przykład. Dwóch founderów po 50%, łącznie 100 udziałów. Przed rundą powstaje pula opcyjna 10%. Potem trzy rundy, każda za 20% kapitału.

Start. 50 udziałów, founder ma 50,0%, obaj founderzy razem 100%. Pod ich kontrolą jest wszystko.
Po utworzeniu puli ESOP 10%. Founder ma 45,0%, obaj razem 90,1%. Nie tracą jeszcze żadnego progu.
Po rundzie seed za 20%. Founder ma 36,0%, obaj razem 71,9%. Przestaje być pod ich kontrolą istotna zmiana przedmiotu działalności, czyli próg 3/4.
Po serii A za 20%. Founder ma 28,7%, obaj razem 57,5%. Przestaje być pod ich kontrolą zmiana umowy spółki, w tym kolejne podwyższenia kapitału, czyli próg 2/3.
Po serii B za 20%. Founder ma 22,9%, obaj razem 45,9%. Przestaje być pod ich kontrolą zwykła większość: powołanie zarządu, podział zysku, zatwierdzenie sprawozdania.

Żaden pojedynczy krok nie jest dramatem. Po czwartym kroku dwóch założycieli spółki nie ma na zgromadzeniu wspólników nawet zwykłej większości. Każdą z tych uchwał podpisali z entuzjazmem, bo wycena rosła.

Model cap table na dwie rundy do przodu jest tańszy niż jedna godzina sporu. Arkusz kalkulacyjny pokazuje rzeczy, których nie widać w żadnym pojedynczym dokumencie, bo każdy dokument opisuje wyłącznie swój krok.

Nie liczy się procent, tylko próg. Mapa progów w spółce z o.o.

Spadek z 55% na 51% nie kosztuje nic, ale już spadek z 51% na 49% zmienia ustrój spółki. Przy każdej emisji zadaj pytanie nie „ile procent oddaję”, tylko „które uchwały po tej emisji przechodzą beze mnie i których nie przegłosuję już bez drugiej strony”.

Ponad 50% oddanych głosów (art. 245 KSH). Zwykłe uchwały: zatwierdzenie sprawozdania, podział zysku, powołanie i odwołanie zarządu, jeżeli umowa spółki nie stanowi inaczej.
2/3 oddanych głosów (art. 246 par. 1 KSH). Zmiana umowy spółki, w tym podwyższenie kapitału w trybie zwykłym, rozwiązanie spółki, zbycie przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części.
3/4 oddanych głosów (art. 246 par. 1 zd. 2 KSH). Istotna zmiana przedmiotu działalności spółki.
Ponad 1/3 głosów. Mniejszość blokująca zmiany umowy spółki. Najważniejszy próg dla wspólnika mniejszościowego.
1/10 kapitału zakładowego (art. 236 par. 1 KSH). Żądanie zwołania nadzwyczajnego zgromadzenia i umieszczenia spraw w porządku obrad. Umowa spółki może obniżyć ten próg.
Zgoda zainteresowanego wspólnika (art. 246 par. 3 KSH). Uchwała zwiększająca świadczenia wspólników lub uszczuplająca prawa udziałowe albo prawa przyznane osobiście.
Każdy wspólnik, bez progu (art. 212, 249, 252 KSH). Prawo indywidualnej kontroli oraz zaskarżanie uchwał.

Ustawa nie wymaga kworum. Zgodnie z art. 241 KSH zgromadzenie jest ważne bez względu na liczbę reprezentowanych udziałów, chyba że umowa spółki stanowi inaczej. Większość 2/3 liczy się od głosów oddanych, a nie od całego kapitału. Wspólnik z 40% kapitału może więc przeprowadzić zmianę umowy spółki, jeżeli pozostali nie przyjdą albo przyjdą nie wszyscy.

Trzy tryby podwyższenia kapitału i trzy różne poziomy ochrony

Nie każde podwyższenie kapitału rozwadnia tak samo. Tryb zwykły, przez zmianę umowy spółki, pozwala skierować nowe udziały do osoby trzeciej. Tryb uproszczony, na podstawie dotychczasowych postanowień umowy spółki, tego nie pozwala. Podwyższenie ze środków spółki nie rozwadnia w ogóle. Zanim ocenisz uchwałę, sprawdź, w którym trybie została podjęta.

Tryb zwykły, przez zmianę umowy spółki

Podstawa: art. 257 par. 1, art. 255 par. 1, art. 246 par. 1 KSH.
Większość i forma: 2/3 oddanych głosów, protokół notarialny.
Kto może objąć nowe udziały: dotychczasowi wspólnicy albo osoby trzecie. Prawo pierwszeństwa może zostać wyłączone w treści uchwały.
Ryzyko rozwodnienia: wysokie. To główna droga rozwodnienia.

Tryb uproszczony, na podstawie dotychczasowych postanowień umowy spółki

Podstawa: art. 257 par. 1 i par. 3 KSH.
Większość i forma: bezwzględna większość (art. 245 KSH), bez formy notarialnej. Warunek: umowa spółki określa maksymalną kwotę i termin podwyższenia. Oświadczenia o objęciu udziałów w formie pisemnej pod rygorem nieważności.
Kto może objąć nowe udziały: wyłącznie dotychczasowi wspólnicy, proporcjonalnie do posiadanych udziałów. Tak przesądził Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z 17 stycznia 2013 r., III CZP 57/12.
Ryzyko rozwodnienia: niskie. Nie wprowadzisz tą drogą inwestora ani podmiotu powiązanego.

Podwyższenie ze środków spółki

Podstawa: art. 260 KSH.
Większość i forma: uchwała wspólników, środki z kapitału zapasowego lub rezerwowego utworzonego z zysku.
Kto obejmuje nowe udziały: wszyscy wspólnicy w dotychczasowym stosunku, bez obowiązku składania oświadczeń o objęciu.
Ryzyko rozwodnienia: zerowe. Proporcje pozostają nienaruszone.

Dwie konsekwencje wspólne dla każdego trybu

Podwyższenie działa dopiero od wpisu. Zgodnie z art. 262 par. 4 KSH podwyższenie kapitału zakładowego następuje z chwilą wpisania do rejestru. Do tego momentu nowy wspólnik nie głosuje. Uchwałę trzeba zgłosić do KRS w terminie 6 miesięcy od dnia jej podjęcia (art. 256 par. 3 w zw. z art. 169 KSH), bo po tym terminie staje się bezskuteczna.

Masz umowę spółki i wspólnika, z którym przestało się układać? Lub planujesz wejście inwestora czy też nowych partnerów?

Wycenę zmian dostaniesz do 60 minut w dni robocze. Cena z góry, bez stawki godzinowej.

Wyceń dokument za darmo →

Prawo pierwszeństwa. Ochrona, którą można Ci odebrać jedną uchwałą

Dotychczasowi wspólnicy mają ustawowe prawo pierwszeństwa objęcia nowych udziałów proporcjonalnie do posiadanych, ale tylko wtedy, gdy umowa spółki lub uchwała o podwyższeniu nie stanowią inaczej (art. 258 par. 1 KSH). To prawo dyspozytywne. W dokumentacji transakcyjnej wyłącza się je lub modyfikuje niemal zawsze. Termin na jego wykonanie wynosi miesiąc od dnia wezwania, które zarząd wysyła wszystkim wspólnikom jednocześnie.

Tu leży najczęstsze nieporozumienie. Wspólnicy zakładają, że skoro prawo pierwszeństwa wynika z ustawy, jest nienaruszalne. Nie jest, a wystarczy, że uchwała o podwyższeniu kapitału zawiera zdanie o wyłączeniu tego prawa i skierowaniu nowych udziałów do wskazanego podmiotu.

Powstaje wtedy pytanie, na które orzecznictwo nie odpowiada jednolicie: czy wyłączenie prawa pierwszeństwa uszczupla prawa udziałowe w rozumieniu art. 246 par. 3 KSH, a więc czy wymaga zgody wspólnika, którego dotyczy.

Zgoda nie jest wymagana. Uchwała o podwyższeniu daje wspólnikowi uprawnienie, nie nakłada obowiązku. Wspólnik może co najwyżej polepszyć swoją sytuację, a art. 258 par. 1 KSH wprost dopuszcza odmienną regulację w uchwale. Tak wyrok SN z 3 grudnia 2008 r., V CSK 283/08, powielany między innymi w wyroku SA w Warszawie z 7 czerwca 2018 r., VII AGa 1464/18.
Zgoda jest wymagana. Wyłączenie prawa pierwszeństwa wywołuje taki sam skutek jak zmiana umowy spółki uszczuplająca prawa udziałowe, a celem art. 246 par. 3 KSH jest ochrona wspólnika przed takim uszczupleniem. Tak wyrok SA w Warszawie z 18 maja 2020 r., VII AGa 1614/18.

Wniosek dla Ciebie jest jeden i jest praktyczny. Nie buduj ochrony na tym, którą linię orzeczniczą podzieli Twój sąd za trzy lata. Zapisz w umowie spółki, że wyłączenie lub ograniczenie prawa pierwszeństwa wymaga zgody wspólnika, którego dotyczy. Wtedy spór o wykładnię art. 246 par. 3 KSH przestaje Cię obchodzić, bo podstawą jest Twoja własna umowa.

Spółka z o.o., spółka akcyjna i PSA. Gdzie ochrona jest mocniejsza

W spółce z o.o. prawo pierwszeństwa można wyłączyć zwykłą treścią uchwały o podwyższeniu. W spółce akcyjnej i w prostej spółce akcyjnej pozbawienie prawa poboru wymaga większości 4/5 głosów i działania w interesie spółki. PSA daje dodatkowo narzędzie, którego nie ma nigdzie indziej: akcje założycielskie.

Nazwa uprawnienia. Spółka z o.o.: prawo pierwszeństwa (art. 258 par. 1 KSH). Spółka akcyjna: prawo poboru (art. 433 KSH). PSA: prawo poboru (art. 300 (106) KSH).
Jak je wyłączyć. Spółka z o.o.: postanowienie umowy spółki albo sama uchwała o podwyższeniu. Spółka akcyjna: uchwała walnego zgromadzenia większością 4/5 głosów, w interesie spółki, zapowiedziana w porządku obrad, z pisemną opinią zarządu. PSA: uchwała akcjonariuszy większością 4/5 głosów, w interesie spółki.
Sufit uprzywilejowania co do głosu. Spółka z o.o.: maksymalnie 3 głosy na udział (art. 174 par. 4 KSH). Spółka akcyjna: maksymalnie 2 głosy na akcję, nie dotyczy spółki publicznej (art. 351 par. 2 KSH). PSA: brak sztywnego sufitu, możliwe akcje założycielskie.
Mechanizm anty-rozwodnieniowy w ustawie. Spółka z o.o.: brak. Spółka akcyjna: brak. PSA: akcje założycielskie (art. 300 (26) KSH). Każda kolejna emisja nie może naruszyć określonego minimalnego udziału w głosach, a liczba głosów z tych akcji rośnie automatycznie.
Skuteczność podwyższenia. W każdej z trzech form z chwilą wpisu do KRS.

Akcje założycielskie w PSA zasługują na osobne zdanie, bo to jedyne rozwiązanie w polskim prawie spółek, które chroni przed rozwodnieniem automatycznie, bez konieczności dopłacania w każdej rundzie. Mechanika: jeżeli founder ma akcje uprzywilejowane gwarantujące mu 20% głosów, to emisja nowych akcji nie obniża tego poziomu, bo liczba głosów przypadających na akcje założycielskie rośnie odpowiednio.

Ma to jednak granicę, którą trzeba znać przed wyborem formy prawnej: akcje założycielskie chronią siłę głosu, nie udział w kapitale i nie udział w zysku. Możesz zachować 20% głosów przy 3% udziału w kapitale. Jeżeli zależy Ci też na dywidendzie, uprzywilejowanie musi objąć również prawo do zysku.

Rekomendacja Lexable: jeżeli budujesz spółkę z planem kilku rund finansowania i zależy Ci na utrzymaniu kontroli operacyjnej mimo rozwodnienia kapitałowego, PSA jest formą, która daje do tego gotowe narzędzie ustawowe. Jeżeli spółka ma dwóch albo trzech wspólników i nie planuje rund, spółka z o.o. z dobrze napisaną umową jest prostsza i tańsza w obsłudze.

Klauzula anti-dilution. Co naprawdę robi i kogo chroni

Klauzula antyrozwodnieniowa chroni inwestora, nie foundera. Uruchamia się przy rundzie po niższej wycenie i przyznaje dotychczasowemu inwestorowi dodatkowe udziały wyrównujące jego efektywną cenę objęcia. Te udziały pochodzą z nowej emisji, w której rozwadniają się pozostali. W down roundzie rozwadniasz się więc dwa razy: raz o nową rundę, drugi raz o wyrównanie dla poprzedniego inwestora.

Warianty różnią się siłą rażenia o rząd wielkości. Policzmy na jednym scenariuszu.

Spółka ma 100 udziałów. Inwestor A obejmuje 25 nowych udziałów za 5 000 000 zł przy wycenie post-money 25 000 000 zł. Cena za udział: 200 000 zł. Po rundzie: 125 udziałów, inwestor A ma 20%, founderzy 80%.

Dwa lata później spółka nie dowozi metryk i domyka rundę ratunkową: 2 000 000 zł przy wycenie pre-money 10 000 000 zł. Cena za udział w nowej rundzie: 80 000 zł, czyli 2,5 razy niżej.

Brak klauzuli. Nowy inwestor obejmuje 25 udziałów po 80 000 zł. Inwestor A nie dostaje nic dodatkowo. Founderzy po rundzie: 66,7%. Inwestor A: 16,7%.
Weighted average broad-based. Cena skorygowana wynosi 200 000 zł razy iloraz sumy 125 i 10 przez sumę 125 i 25, czyli 180 000 zł. Inwestorowi należy się 5 000 000 podzielone przez 180 000, czyli 27,8 udziału, więc dostaje 2,8 udziału dodatkowo. Founderzy po rundzie: 65,4%. Inwestor A: 18,2%.
Full ratchet. Inwestor przeliczany tak, jakby całe 5 000 000 zł wniósł po 80 000 zł za udział, czyli 62,5 udziału. Dostaje 37,5 udziału dodatkowo. Founderzy po rundzie: 53,3%. Inwestor A: 33,3%.

Ta sama nazwa w term sheecie. Ta sama runda. Różnica dla founderów: 12,1 punktu procentowego. Formuła weighted average uwzględnia, że runda ratunkowa była mała w stosunku do całego cap table. Full ratchet ignoruje to całkowicie.

Cztery rzeczy, które warto wynegocjować przy tej klauzuli:

Weighted average broad-based zamiast full ratchet. Jeżeli inwestor żąda full ratchet, to sygnał, że sam nie wierzy w wycenę, po której wchodzi. Zdrowszą odpowiedzią jest rozmowa o wycenie, nie dokładanie klauzul.
Wyłączenia, czyli carve-outs. Emisje na potrzeby programu motywacyjnego, konwersji istniejących instrumentów i emisje dla partnerów strategicznych nie powinny uruchamiać wyrównania.
Wygaszenie, czyli sunset. Klauzula wygasa po rundzie zamkniętej powyżej określonej wyceny albo po upływie ustalonego okresu.
Warunek uczestnictwa, czyli pay-to-play. Inwestor korzysta z wyrównania tylko wtedy, gdy sam bierze udział w rundzie ratunkowej.

Dlaczego polska anti-dilution wymaga obudowy korporacyjnej

To jest punkt, w którym transakcje kopiowane z amerykańskich wzorów pękają. W USA klauzula działa przez zmianę przelicznika konwersji akcji uprzywilejowanych, automatycznie i bez niczyjej zgody. W polskiej spółce z o.o. taki mechanizm nie istnieje. Wyrównanie realizuje się nową emisją udziałów po cenie nominalnej dla uprawnionego inwestora, a to wymaga uchwały zgromadzenia wspólników i całej procedury z art. 257 i następnych KSH.

Sama klauzula w umowie inwestycyjnej jest więc zobowiązaniem, nie mechanizmem. Żeby działała, musi mieć obudowę: zobowiązanie wspólników do głosowania za uchwałą, kara umowna za jego naruszenie, pełnomocnictwo do wykonania czynności, wyłączenie prawa pierwszeństwa w zakresie tej konkretnej emisji oraz lustrzane postanowienia w umowie spółki. Klauzula bez tego jest ozdobnikiem. Klauzula z tym działa dokładnie tak skutecznie, jak zaprojektowano i dlatego trzeba ją czytać przed podpisaniem, a nie przy down roundzie.

Kto płaci za pulę opcyjną. ESOP pre-money kontra post-money

Pula opcyjna tworzona przed rundą, czyli w wycenie pre-money, rozwadnia wyłącznie dotychczasowych wspólników. Inwestor wchodzi do spółki, w której pula już jest, i jego procent liczy się od tortu z pulą w środku. Ta sama pula utworzona po rundzie rozwodniłaby wszystkich proporcjonalnie, inwestora też.

Spółka: 100 udziałów, founder ma 100%. Runda: inwestor obejmuje 20% kapitału. Pula opcyjna: 10%.

Pula w wycenie pre-money, czyli standard rynkowy. Founder po rundzie 70,0%, inwestor 20,0%, pula 10,0%.
Pula tworzona po rundzie. Founder po rundzie 72,0%, inwestor 18,0%, pula 10,0%.

Reguła kciuka, którą warto zapamiętać, bo pozwala policzyć to w głowie przy stole negocjacyjnym: różnica w punktach procentowych równa się rozmiar puli razy udział inwestora w rundzie. Pula 10% przy rundzie za 20% to 2 punkty procentowe. Pula 15% przy rundzie za 25% to już 3,75 punktu procentowego, przy każdej rundzie osobno.

Pula z pre-money to standard rynkowy i inwestorzy mają w tej sprawie racjonalne argumenty. Nie jest natomiast standardem jej rozmiar. Rozmiar puli jest pełnoprawnym parametrem negocjacyjnym. Konfrontuj propozycję „standardowo 15%” z realnym planem zatrudnienia na najbliższe 18 do 24 miesięcy. Jeżeli plan uzasadnia 8%, negocjuj 8%. Każdy punkt puli ponad realną potrzebę to punkt oddany za darmo.

Co zapisać w umowie spółki i w umowie wspólników. Lista kontrolna

Ochrona przed rozwodnieniem powstaje wyłącznie przed emisją, w umowie spółki i w umowie wspólników. Po podjęciu uchwały zostaje Ci droga sądowa, która jest dłuższa, droższa i mniej skuteczna. Poniższe zapisy nie blokują rozwoju spółki. Odbierają natomiast możliwość przeprowadzenia rozwodnienia bez Twojej wiedzy.

Kworum na zgromadzeniu wspólników. Bez tego uchwała może zapaść przy niskiej frekwencji (art. 241 KSH). Kworum na poziomie 2/3 albo 3/4 kapitału eliminuje ten scenariusz. Miejsce: umowa spółki.
Zgoda wspólnika na wyłączenie jego prawa pierwszeństwa. Zamyka spór o wykładnię art. 246 par. 3 KSH, bo podstawą jest umowa, nie orzecznictwo. Miejsce: umowa spółki.
Podwyższona większość dla podwyższenia kapitału. 3/4 albo jednomyślność zamiast ustawowych 2/3. Buduje realną mniejszość blokującą. Miejsce: umowa spółki.
Uprawnienie osobiste foundera (art. 159 KSH). Najmocniejsza konstrukcja. Uszczuplenie uprawnienia osobistego wymaga zgody uprawnionego (art. 246 par. 3 KSH). Musi być dokładnie określone w umowie spółki pod rygorem bezskuteczności. Miejsce: umowa spółki.
Uprzywilejowanie udziałów co do głosu. Do 3 głosów na udział w spółce z o.o. Utrzymuje wpływ mimo spadku udziału w kapitale. Miejsce: umowa spółki.
Minimalna cena emisyjna i wymóg wyceny. Blokuje rozwodnienie ekonomiczne. Emisja poniżej wartości godziwej wymaga opinii niezależnego doradcy albo zgody określonej większości. Miejsce: umowa spółki i umowa wspólników.
Pro rata rights dla każdego wspólnika. Prawo dokupienia w kolejnych rundach. Inwestorzy negocjują je dla siebie zawsze, founderzy rzadko. Jego brak odbiera głos dokładnie w rundzie wewnętrznej. Miejsce: umowa wspólników.
Zasady rundy wewnętrznej. Wymóg wyceny zewnętrznej albo zgody większości founderów przy emisji poniżej progu. Zabezpiecza moment, w którym Twoja pozycja negocjacyjna jest najsłabsza. Miejsce: umowa wspólników.
Ograniczenie wstąpienia współmałżonka (art. 183 (1) KSH). Zamyka scenariusz wejścia byłego małżonka wspólnika do spółki po podziale majątku. Miejsce: umowa spółki.

Doszło do rozwodnienia. Co możesz zrobić i ile masz czasu

Masz dwie drogi: powództwo o uchylenie uchwały (art. 249 KSH) albo o stwierdzenie jej nieważności (art. 252 KSH). Obie mają twarde terminy, a pierwsza wymaga czynności, którą trzeba wykonać w trakcie zgromadzenia. Zaskarżenie nie wstrzymuje z mocy prawa postępowania rejestrowego, więc podwyższenie bywa wpisane, zanim zapadnie wyrok.

Głosuj przeciw i zażądaj zaprotokołowania sprzeciwu (art. 250 pkt 2 KSH). Termin: w trakcie zgromadzenia. Bez tego wspólnik obecny na zgromadzeniu traci legitymację do zaskarżenia uchwały. To najczęstszy błąd w całej tej procedurze.
Powództwo o uchylenie uchwały (art. 249 i 251 KSH). Termin: miesiąc od otrzymania wiadomości o uchwale, nie później niż 6 miesięcy od jej powzięcia. Przesłanki: sprzeczność z umową spółki lub dobrymi obyczajami i jednocześnie godzenie w interes spółki albo cel pokrzywdzenia wspólnika.
Powództwo o stwierdzenie nieważności (art. 252 par. 3 KSH). Termin: 6 miesięcy od otrzymania wiadomości, nie później niż 3 lata od powzięcia. Przesłanka: sprzeczność uchwały z ustawą, na przykład brak wymaganej zgody z art. 246 par. 3 KSH.
Wniosek o zawieszenie postępowania rejestrowego (art. 249 par. 2 KSH). Termin: równolegle z pozwem. Zaskarżenie nie wstrzymuje postępowania rejestrowego, ale sąd rejestrowy może je zawiesić po przeprowadzeniu rozprawy.
Zabezpieczenie powództwa na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Termin: równolegle z pozwem. Bez zabezpieczenia uchwała bywa wykonana, a udziały objęte, zanim sprawa trafi na wokandę.

Dwie rzeczy, które trzeba powiedzieć wprost, bo konkurencyjne teksty ich nie mówią.

Po pierwsze, samo osłabienie pozycji nie wystarczy. Podwyższenie kapitału nie jest bezprawne tylko dlatego, że zmniejsza procentowy udział mniejszości. Trzeba wykazać ustawowe przesłanki, a więc pokazać fakty i dokumenty: cenę emisyjną oderwaną od wyceny, brak gospodarczego uzasadnienia emisji, powiązania podmiotu obejmującego udziały, korespondencję świadczącą o zamiarze.

Po drugie, wyrok bywa spóźniony. Dlatego ochrona kontraktowa w umowie spółki jest zawsze skuteczniejsza i tańsza niż reakcja procesowa. Dokument kosztuje raz. Spór korporacyjny kosztuje przez lata i wciąga zarząd w moment, w którym spółka najmniej może sobie na to pozwolić.

Trzy błędy, które w praktyce kosztują kontrolę

Liczenie jednej rundy zamiast sekwencji. Term sheet opisuje swój krok. Rozwodnienie działa skumulowanie. Model na dwie rundy do przodu, z pulą opcyjną i realistycznym scenariuszem down roundu, jest jedynym narzędziem, które to pokazuje.
Zakładanie, że ustawa wystarczy. Prawo pierwszeństwa jest dyspozytywne, kworum nie istnieje z mocy ustawy, a linia orzecznicza co do art. 246 par. 3 KSH jest rozbieżna. Trzy elementy ochrony, na które wspólnicy liczą najczęściej, są tymi, które można im odebrać najprościej.
Traktowanie umowy inwestycyjnej i umowy spółki jako dwóch osobnych światów. Zobowiązanie w umowie inwestycyjnej rodzi odpowiedzialność odszkodowawczą. Nie unieważnia uchwały. Skuteczna ochrona wymaga lustrzanych zapisów w umowie spółki, bo to ona wiąże spółkę i sąd rejestrowy.

Policzymy Twoje rozwodnienie i uszczelnimy dokumenty, zanim podpiszesz

Lexable to zewnętrzny dział prawny do wynajęcia dla spółek technologicznych i founderów. Cena z góry, termin przed pracą. Nie liczymy godzin.

Umowa wspólników (SHA) albo umowa spółki: 1 699 zł netto.

Umowa inwestycyjna: 3 699 zł netto.

W każdej cenie: weryfikacja prawnika specjalisty, konsultacje dotyczące dokumentu i jedna tura poprawek.

Opisz, ilu masz wspólników i co planujesz w najbliższych 12 miesiącach. Wycenę dostaniesz do 60 minut w dni robocze.

Złóż zamówienie →

FAQ. Najczęstsze pytania o rozwodnienie udziałów

Czym jest rozwodnienie udziałów w spółce z o.o.?

To spadek procentowego udziału wspólnika w kapitale zakładowym po ustanowieniu nowych udziałów, których ten wspólnik nie obejmuje. Liczba jego udziałów się nie zmienia, rośnie liczba wszystkich udziałów w spółce. Maleje siła głosu, udział w zysku i w majątku likwidacyjnym.

Czy można podwyższyć kapitał bez zgody wspólnika mniejszościowego?

Tak. Podwyższenie przez zmianę umowy spółki wymaga 2/3 oddanych głosów (art. 246 par. 1 KSH), a w trybie uproszczonym bezwzględnej większości (art. 245 KSH). Ustawa nie wymaga kworum. Zgoda wspólnika jest potrzebna tylko wtedy, gdy uchwała uszczupla jego prawa udziałowe albo przyznane osobiście.

Jak obliczyć rozwodnienie udziałów?

Podziel liczbę swoich udziałów przez łączną liczbę udziałów po emisji. Przykład: masz 50 ze 100 udziałów, spółka emituje 100 nowych. Twój udział spada z 50% do 25%. Licz zawsze sekwencję kilku emisji, nie pojedynczą rundę.

Czy klauzula anti-dilution chroni foundera?

Nie. Chroni inwestora przed rundą po niższej wycenie i robi to kosztem pozostałych wspólników, w tym founderów. W wariancie full ratchet potrafi kosztować kilkanaście punktów procentowych cap table. Wariant weighted average broad-based jest znacznie łagodniejszy.

Ile mam czasu na zaskarżenie uchwały o podwyższeniu kapitału?

Powództwo o uchylenie: miesiąc od otrzymania wiadomości o uchwale, nie później niż 6 miesięcy od jej podjęcia. Powództwo o stwierdzenie nieważności: 6 miesięcy i nie później niż 3 lata. Jeżeli byłeś na zgromadzeniu, musisz zgłosić sprzeciw do protokołu.

Co zapisać w umowie spółki, żeby chronić się przed rozwodnieniem?

Kworum, podwyższoną większość dla podwyższenia kapitału, zgodę wspólnika na wyłączenie jego prawa pierwszeństwa, uprawnienia osobiste z art. 159 KSH, minimalną cenę emisyjną i katalog spraw zastrzeżonych. Wszystko przed emisją. Po uchwale zostaje wyłącznie droga sądowa.

Czy PSA chroni przed rozwodnieniem lepiej niż spółka z o.o.?

W zakresie głosów tak. Akcje założycielskie (art. 300 (26) KSH) gwarantują minimalny udział w głosach niezależnie od kolejnych emisji. Nie chronią jednak udziału w kapitale ani prawa do zysku, więc uprzywilejowanie warto rozszerzyć o dywidendę.

O autorze.

Łukasz Gębczyk, CEO i founder Lexable. Prawnik, który pracuje z founderami, spółkami SaaS i software house’ami przy umowach spółek, umowach wspólników, dokumentach inwestycyjnych. Buduje Lexable jako nową generację kancelarii prawnej dla firm i twórców działających w internecie. Cena znana przed zleceniem, termin podany przed pracą, jedna tura poprawek w cenie każdego dokumentu.

Zastrzeżenie.

Artykuł ma charakter informacyjny, nie zastępuje analizy konkretnej sprawy i nie stanowi porady prawnej. O kwalifikacji umowy rozstrzyga całokształt okoliczności.

Czytaj dalej:

Umowa spółki z o.o. - co musi zawierać