Umowa wspólników 50/50. Jak zabezpieczyć spółkę z o.o. przed patem decyzyjnym

Podział udziałów po połowie to najczęstszy wybór dwóch founderów, bo na starcie wydaje się jedynym uczciwym rozwiązaniem. Problem pojawia się w dniu, w którym przestajecie się zgadzać, bo Kodeks spółek handlowych nie daje wtedy żadnemu z Was głosu decydującego, a większość ustawowych dróg rozstania przy podziale 50/50 jest po prostu zamknięta. Umowa wspólników 50/50 odpowiada na ten moment z wyprzedzeniem: kto rozstrzyga, w jakiej kolejności, w jakim terminie i po jakiej cenie jeden z Was może odkupić drugiego.

Ten przewodnik jest napisany dla founderów, którzy zakładają spółkę z o.o. we dwóch albo już ją prowadzą po równo. Znajdziesz tu progi głosowania policzone dla różnych struktur, mapę tego, co ustawa daje w konflikcie i czego nie daje, 13 mechanizmów anti-deadlock z oceną, gdzie każdy z nich działa, procedurę krok po kroku, zasady wyceny, kary umowne i formę, porównanie 50/50 z 51/49 oraz plan działania na wypadek, gdy konflikt już trwa.

Najważniejsze w 60 sekund

Przy 50/50 żaden wspólnik nie przegłosuje drugiego. Zwykłe uchwały wymagają bezwzględnej większości głosów (art. 245 KSH), a zmiana umowy spółki, rozwiązanie spółki i zbycie przedsiębiorstwa dwóch trzecich (art. 246 § 1 KSH). Remis oznacza, że uchwały nie ma.
Pat łatwo przenosi się do zarządu. Przy dwuosobowym zarządzie sprzeciw jednego członka wymusza uchwałę zarządu, która przy remisie nie zapada. Głos decydujący prezesa działa tylko wtedy, gdy przewiduje go umowa spółki (art. 208 § 4, § 5 i § 8 KSH).
Ustawowe drogi wyjścia są prawie zamknięte. Wyłączenia wspólnika może żądać tylko strona mająca więcej niż połowę kapitału (art. 266 KSH), przymusowe umorzenie uchwałą zablokuje sam zainteresowany, a sąd rozwiązuje spółkę wyłącznie jako ostateczność (art. 271 pkt 1 KSH, wyrok SN z 16 kwietnia 2019 r., II CSK 66/18).
Umowa wspólników wiąże tylko Was dwóch. Czynność dokonana wbrew niej jest co do zasady ważna, dlatego realną sankcją jest proporcjonalna kara umowna i mechanizm wykupu, a nie unieważnienie.
Opcje wykupu potrzebują właściwej formy. Zobowiązanie do sprzedaży udziałów spisane zwykłym pismem daje tylko odszkodowanie. Żeby sąd mógł nakazać zawarcie umowy sprzedaży, potrzebne są podpisy notarialnie poświadczone (art. 180 § 1 KSH, art. 390 § 2 KC, wyrok SN z 30 stycznia 2015 r., III CSK 162/14).
Część zabezpieczeń działa tylko w umowie spółki. Głos decydujący prezesa, uprzywilejowanie udziałów, osobiste prawo powołania członka zarządu, ograniczenie zbywalności udziałów i umorzenie automatyczne muszą być zapisane w umowie spółki, a nie wyłącznie w umowie wspólników.
51/49 nie usuwa problemu w całości. Wspólnik z 49% nadal blokuje zmianę umowy spółki, podwyższenie kapitału i rozwiązanie spółki, a wspólnik z 51% może pozwać go o wyłączenie ze spółki.
Najlepszy moment na umowę wspólników jest przed pierwszym sporem. Po jego wybuchu każda zmiana umowy spółki wymaga zgody tej strony, która właśnie blokuje decyzje.

Czym jest umowa wspólników 50/50

Umowa wspólników 50/50 to umowa zawierana przez dwóch wspólników spółki z o.o., z których każdy ma połowę udziałów, obok umowy spółki. Określa sposób podejmowania decyzji, procedurę na wypadek pata decyzyjnego (deadlock), zasady wyceny i wykupu udziałów oraz obowiązki wspólników wobec siebie. To umowa nienazwana oparta na swobodzie umów (art. 353¹ Kodeksu cywilnego), która wiąże wyłącznie jej strony i nie jest składana do KRS.

W obrocie spotkasz kilka nazw tego samego dokumentu: umowa wspólników, porozumienie wspólników, umowa founderów, shareholders' agreement albo po prostu SHA. Kodeks spółek handlowych nie reguluje jej wprost. Orzecznictwo od lat uznaje jednak umowy wspólników dotyczące współdziałania w sprawach spółki za dopuszczalne, a ich skuteczność zależy od dwóch rzeczy: precyzji zapisów i tego, czy zabezpieczenia, które mają działać na poziomie spółki, trafiły także do umowy spółki.

Umowa wspólników a umowa spółki. 7 różnic, które decydują o skuteczności

Podstawa prawna. Umowa spółki jest wymagana przez KSH i tworzy spółkę. Umowa wspólników jest umową cywilną zawieraną na podstawie art. 353¹ KC i jest dobrowolna.
Forma. Umowa spółki wymaga aktu notarialnego albo wzorca w systemie S24, a jej zmiana protokołu notarialnego (art. 255 § 3 KSH). Umowa wspólników nie wymaga formy szczególnej. Sąd Apelacyjny w Krakowie potwierdził, że porozumienie wspólników ustanawiające prawo pierwszeństwa mogło być zawarte poza umową spółki i bez formy aktu notarialnego (wyrok z 16 kwietnia 2021 r., I AGa 236/19). Wyjątkiem są postanowienia zobowiązujące do sprzedaży udziałów, o czym w sekcji o wykonalności.
Jawność. Umowa spółki trafia do akt rejestrowych, które każdy może przeglądać (art. 10 ust. 1 ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym). Umowa wspólników pozostaje poufna.
Kogo wiąże. Umowa spółki wiąże spółkę i każdego, kto stanie się wspólnikiem. Umowa wspólników wiąże tylko jej strony, a nabywca udziałów nie przystępuje do niej automatycznie.
Skutek naruszenia. Uchwała sprzeczna z umową spółki może zostać uchylona przez sąd (art. 249 § 1 KSH). Naruszenie umowy wspólników rodzi przede wszystkim odpowiedzialność odszkodowawczą i karę umowną, a sama czynność pozostaje co do zasady ważna. W przywołanym wyroku sąd ujął to wprost: zbycie udziału wbrew zobowiązaniu jest ważne.
Zmiana. Zmiana umowy spółki wymaga uchwały większością dwóch trzecich głosów, protokołu notarialnego i wpisu do rejestru (art. 246 § 1 i art. 255 KSH). Umowę wspólników zmieniacie aneksem.
Zakres. Do umowy wspólników trafiają sprawy, których nie chcecie ujawniać: wycena, opcje wykupu, vesting, zakaz konkurencji wspólników, zasady finansowania spółki. Umowa spółki jest z kolei jedynym miejscem dla mechanizmów, które zmieniają działanie organów spółki.

Co musi trafić do umowy spółki, żeby działało wobec spółki

Mechanizmy, które zmieniają sposób głosowania, skład organów albo zbywalność udziałów, działają wobec spółki tylko wtedy, gdy są zapisane w umowie spółki. Wpisane wyłącznie do umowy wspólników tworzą jedynie zobowiązanie między Wami.

Głos decydujący prezesa zarządu przy równości głosów (art. 208 § 8 KSH).
Udziały uprzywilejowane co do głosu, najwyżej trzy głosy na jeden udział i wyłącznie przy udziałach o równej wartości nominalnej (art. 174 § 3 i § 4 KSH).
Osobiste prawa wspólnika, np. prawo powołania i odwołania jednego członka zarządu. Szczególne korzyści trzeba dokładnie określić w umowie spółki pod rygorem bezskuteczności wobec spółki (art. 159 KSH).
Sposób powoływania zarządu, kadencja i sposób reprezentacji (art. 201 § 4, art. 202 i art. 205 § 1 KSH).
Ograniczenie zbywalności udziałów, np. wymóg zgody spółki albo prawo pierwszeństwa (art. 182 § 1 KSH). Zakaz zbycia zapisany tylko w umowie wspólników działa wyłącznie między stronami, bo przez czynność prawną można się zobowiązać, że nie dokona się rozporządzenia, ale nie można wyłączyć zbywalności prawa (art. 57 § 1 i § 2 KC).
Umorzenie udziałów, w tym umorzenie automatyczne po ziszczeniu się zdarzenia opisanego w umowie (art. 199 § 1 i § 4 KSH).
Zasady wstąpienia spadkobierców zmarłego wspólnika (art. 183 § 1 KSH).
Zapis na sąd polubowny dotyczący sporów ze stosunku spółki, który wiąże spółkę, wspólników oraz organy spółki i ich członków (art. 1163 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego).

W praktyce najlepiej działają dwa spójne dokumenty: umowa spółki z mechanizmami korporacyjnymi i umowa wspólników z procedurą, wyceną i sankcjami. Każda klauzula umowy wspólników, która zakłada określone zachowanie spółki albo jej organów, powinna mieć swój odpowiednik w umowie spółki.

Dlaczego spółka 50/50 grozi patem decyzyjnym

Pat decyzyjny (deadlock) to sytuacja, w której spółka nie może podjąć wymaganej decyzji, bo głosy rozkładają się po równo. W spółce z o.o. uchwały wspólników zapadają bezwzględną większością głosów (art. 245 KSH), czyli wymagają więcej niż połowy głosów. Przy podziale 50/50 głos przeciw głosowi daje remis, a remis oznacza brak uchwały.

Kodeks spółek handlowych nie definiuje pata i nie przewiduje sposobu jego rozstrzygania na zgromadzeniu wspólników. Głos decydujący zna tylko w zarządzie, i to wyłącznie wtedy, gdy wprowadzi go umowa spółki (art. 208 § 8 KSH). Każdy inny mechanizm musicie zbudować sami, a najłatwiej zrobić to wtedy, gdy jeszcze nie ma o co się spierać.

Progi głosowania w liczbach. 50/50, 51/49 i uprzywilejowanie

Struktura udziałów decyduje o tym, kto podejmuje zwykłe uchwały, a kto blokuje uchwały wymagające dwóch trzecich albo trzech czwartych głosów (art. 245 i art. 246 § 1 KSH). Przy minimalnym kapitale 5 000 zł podzielonym na 100 udziałów po 50 zł (art. 154 § 1 i § 2 KSH) wygląda to tak:

50/50. Żaden wspólnik nie podejmie sam ani zwykłej uchwały, ani uchwały wymagającej dwóch trzecich. Każdy ma pełne weto we wszystkich sprawach.
51/49. Wspólnik z 51% podejmuje zwykłe uchwały: zatwierdzenie sprawozdania, podział zysku, powołanie i odwołanie zarządu. Wspólnik z 49% nadal blokuje zmianę umowy spółki, podwyższenie kapitału wymagające zmiany umowy, rozwiązanie spółki i zbycie przedsiębiorstwa (dwie trzecie) oraz istotną zmianę przedmiotu działalności (trzy czwarte).
60/40. Ten sam układ sił co przy 51/49, bo 60% nie osiąga dwóch trzecich.
67/33. Wspólnik większościowy przekracza dwie trzecie i sam zmienia umowę spółki. Zmiana, która zwiększa świadczenia wspólnika albo uszczupla jego prawa udziałowe lub prawa przyznane mu osobiście, nadal wymaga jego zgody (art. 246 § 3 KSH).
75/25 i więcej. Wspólnik większościowy decyduje także o istotnej zmianie przedmiotu działalności.
50/50 z jednym udziałem uprzywilejowanym. Wspólnik A ma 50 udziałów, z których jeden daje dwa głosy, a wspólnik B ma 50 udziałów po jednym głosie. Wynik 51 do 50 rozstrzyga zwykłe uchwały, a zmiana umowy spółki nadal wymaga zgody obu stron. Prawo do zysku pozostaje równe, bo jeżeli umowa spółki nie stanowi inaczej, zysk dzieli się w stosunku do udziałów (art. 191 § 3 KSH).
50/50 z uprzywilejowaniem wszystkich udziałów jednego wspólnika. Dwa głosy na każdy z 50 udziałów wspólnika A dają 100 głosów wobec 50, czyli dwie trzecie wszystkich głosów. To już nie jest sposób na rozstrzyganie remisów, tylko przekazanie jednemu wspólnikowi kontroli nad zmianą umowy spółki.

Ostatni punkt to błąd, który powtarza się w poradach o uprzywilejowaniu udziałów. Jeżeli chcecie tylko rozstrzygać remisy w sprawach bieżących, wystarczy uprzywilejować jeden udział. Mechanizm wymaga umowy spółki, w której wspólnik może mieć więcej niż jeden udział, a wszystkie udziały są równe (art. 153 KSH), bo uprzywilejowanie głosu może dotyczyć tylko udziałów o równej wartości nominalnej (art. 174 § 3 KSH).

Co zablokuje wspólnik z 50% udziałów

Zatwierdzenie sprawozdania finansowego i sprawozdania zarządu z działalności (art. 231 § 2 pkt 1 KSH).
Podział zysku albo pokrycie straty. Bez uchwały nie ma dywidendy, bo wspólnik ma prawo do zysku przeznaczonego do podziału uchwałą zgromadzenia wspólników (art. 191 § 1 KSH). Pieniądze zostają w spółce [X: link do artykułu o wypłacie pieniędzy ze spółki z o.o.].
Absolutorium dla członków zarządu.
Powołanie i odwołanie członków zarządu, jeżeli umowa spółki nie stanowi inaczej (art. 201 § 4 i art. 203 § 1 KSH). Przy 50/50 żaden wspólnik nie odwoła członka zarządu, którego chce zatrzymać drugi.
Zmianę umowy spółki, w tym podwyższenie kapitału i wejście inwestora (art. 246 § 1 i art. 257 § 1 KSH).
Zbycie przedsiębiorstwa albo jego zorganizowanej części oraz rozwiązanie spółki uchwałą wspólników (art. 246 § 1 KSH).
Każdą sprawę, którą umowa spółki zastrzega do uchwały wspólników, np. kredyt powyżej określonej kwoty, zakup nieruchomości albo zgodę na zbycie udziałów.

Pat w zarządzie. Drugi poziom blokady

W spółce 50/50 obaj wspólnicy zwykle zasiadają w zarządzie, więc konflikt właścicielski łatwo przenosi się na bieżące prowadzenie firmy. Domyślne zasady KSH dla wieloosobowego zarządu tego nie rozwiązują:

Sprzeciw jednego członka zarządu zatrzymuje nawet zwykłą sprawę. Każdy członek zarządu może prowadzić bez uchwały sprawy nieprzekraczające zakresu zwykłych czynności, ale jeżeli drugi się sprzeciwi, potrzebna jest uprzednia uchwała zarządu (art. 208 § 3 i § 4 KSH).
Uchwała zarządu wymaga bezwzględnej większości głosów (art. 208 § 5 KSH). Przy dwóch członkach remis 1 do 1 oznacza brak decyzji.
Głos decydujący prezesa istnieje tylko wtedy, gdy przewiduje go umowa spółki (art. 208 § 8 KSH).
Domyślnie reprezentacja jest łączna. Gdy umowa spółki milczy, do złożenia oświadczenia w imieniu spółki potrzeba dwóch członków zarządu albo członka zarządu z prokurentem (art. 205 § 1 KSH). Konflikt blokuje wtedy podpisywanie umów z klientami i dostawcami.
Prokury nie ustanowicie bez zgody wszystkich członków zarządu (art. 208 § 6 KSH), a każdy z nich może ją odwołać (art. 208 § 7 KSH).
Mandat może wygasnąć wcześniej, niż zakładacie. Jeżeli umowa spółki nie stanowi inaczej, mandat członka zarządu wygasa z dniem zgromadzenia wspólników zatwierdzającego sprawozdanie finansowe za pierwszy pełny rok obrotowy pełnienia funkcji (art. 202 § 1 KSH). Dotyczy to także sytuacji, w której uchwała wspólników mówiła o powołaniu na czas nieokreślony (uchwała SN z 21 lipca 2010 r., III CZP 23/10). Przy pacie wspólników nie powołacie nowego zarządu.
Spółka bez zarządu dostaje kuratora. Jeżeli osoba prawna nie może być reprezentowana z powodu braku organu albo braku w jego składzie osoby uprawnionej do reprezentacji, sąd ustanawia dla niej kuratora (art. 42 § 1 KC). To koszt, czas i utrata kontroli nad firmą przez obu founderów naraz.

Pat a sprawozdanie finansowe

Remis na zgromadzeniu nie zwalnia zarządu z obowiązków sprawozdawczych. Zwyczajne zgromadzenie wspólników musi się odbyć w ciągu 6 miesięcy po zakończeniu roku obrotowego (art. 231 § 1 KSH), a sprawozdanie finansowe podlega zatwierdzeniu najpóźniej w tym samym terminie (art. 53 ust. 1 ustawy o rachunkowości). Jeżeli sprawozdanie nie zostanie zatwierdzone, zarząd składa je w rejestrze sądowym w ciągu 15 dni po upływie terminu na zatwierdzenie, a następnie ponownie w ciągu 15 dni od zatwierdzenia (art. 69 ust. 2 ustawy o rachunkowości). Niezatwierdzone sprawozdanie widzi w rejestrze każdy bank, kontrahent i inwestor w badaniu due diligence.

Spółka 50/50 bez umowy wspólników. Co daje ustawa, gdy dojdzie do konfliktu

W spółce 50/50 bez umowy wspólników prawie każda ustawowa droga rozstania jest zablokowana. Wyłączenie wspólnika wymaga po stronie żądającej więcej niż połowy kapitału, przymusowe umorzenie uchwałą zablokuje sam wspólnik, którego dotyczy, sprzedaż udziałów zależy od kupca gotowego wejść w połowę skonfliktowanej spółki, a sąd rozwiązuje spółkę tylko jako ostateczność. Zostają negocjacje albo mechanizm, który spisaliście wcześniej.

Wyłączenie wspólnika przez sąd (art. 266 KSH). Przy 50/50 niedostępne

Sąd może wyłączyć wspólnika ze spółki z ważnych przyczyn dotyczących tego wspólnika, na żądanie wszystkich pozostałych wspólników, jeżeli ich udziały stanowią więcej niż połowę kapitału zakładowego (art. 266 § 1 KSH). Umowa spółki może przyznać to prawo mniejszej liczbie wspólników, ale tylko takim, których udziały również stanowią więcej niż połowę kapitału (art. 266 § 2 KSH).

Wspólnik z dokładnie 50% udziałów tego progu nie spełnia, a umowa spółki nie może go obniżyć. W dwuosobowej spółce 50/50 żaden ze wspólników nie pozwie więc drugiego o wyłączenie, niezależnie od tego, jak poważne są zarzuty. Przy 51/49 wspólnik większościowy takie powództwo wniesie. Cenę przejęcia udziałów wyłączonego wspólnika ustala wtedy sąd na podstawie ich rzeczywistej wartości w dniu doręczenia pozwu (art. 266 § 3 KSH), a jeżeli cena nie zostanie zapłacona w terminie wyznaczonym przez sąd, orzeczenie o wyłączeniu staje się bezskuteczne (art. 267 § 1 KSH).

Przymusowe umorzenie udziałów (art. 199 KSH). Pułapka głosowania

Umorzenie udziałów jest możliwe tylko wtedy, gdy przewiduje je umowa spółki, a przesłanki i tryb umorzenia przymusowego muszą być w niej opisane (art. 199 § 1 KSH). Umorzenie wymaga uchwały zgromadzenia wspólników z uzasadnieniem i wynagrodzeniem nie niższym od wartości przypadających na udział aktywów netto z ostatniego sprawozdania finansowego, pomniejszonych o kwotę przeznaczoną do podziału między wspólników (art. 199 § 2 KSH).

W spółce 50/50 ta ścieżka jest praktycznie martwa. Art. 244 KSH wyłącza wspólnika od głosowania tylko w zamkniętym katalogu spraw: jego odpowiedzialności wobec spółki, w tym absolutorium, zwolnienia z zobowiązania wobec spółki i sporu między nim a spółką. Przy uchwale o umorzeniu jego własnych udziałów wspólnik co do zasady głosuje, ma 50% głosów i uchwała nie zapada.

Działającą wersją jest umorzenie automatyczne. Umowa spółki może stanowić, że udział ulega umorzeniu w razie ziszczenia się określonego zdarzenia, bez uchwały zgromadzenia wspólników (art. 199 § 4 KSH). Uchwałę o obniżeniu kapitału podejmuje wtedy zarząd, chyba że umorzenie następuje z czystego zysku, które obniżenia kapitału nie wymaga (art. 199 § 5 i § 6 KSH). Przy dwuosobowym zarządzie w konflikcie także ta uchwała może nie zapaść, dlatego umorzenie automatyczne trzeba połączyć z głosem decydującym prezesa albo zaplanować finansowanie z czystego zysku. Zdarzenie wywołujące umorzenie, np. prawomocnie stwierdzone naruszenie zakazu konkurencji, musi trafić do umowy spółki, zanim pojawi się konflikt.

Sprzedaż udziałów osobie trzeciej (art. 180 i art. 182 KSH)

Każdy wspólnik może co do zasady sprzedać swoje udziały w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi (art. 180 § 1 KSH). W praktyce trudno jednak znaleźć kupca na 50% spółki pogrążonej w pacie, a umowa spółki może dodatkowo uzależnić zbycie od zgody spółki albo w inny sposób je ograniczyć (art. 182 § 1 KSH). Jeżeli umowa spółki nie stanowi inaczej, zgody udziela zarząd na piśmie, a po odmowie sąd rejestrowy może pozwolić na zbycie z ważnych powodów, przy czym spółka może wskazać innego nabywcę (art. 182 § 3 i § 4 KSH). Zablokowany zarząd oznacza więc kolejne miesiące postępowania.

Rozwiązanie spółki przez sąd (art. 271 pkt 1 KSH). Ostateczność, nie strategia wyjścia

Sąd może rozwiązać spółkę na żądanie wspólnika albo członka organu spółki, jeżeli osiągnięcie celu spółki stało się niemożliwe albo zaszły inne ważne przyczyny wywołane stosunkami spółki (art. 271 pkt 1 KSH). Trwały pat między wspólnikami o równych udziałach może być taką przyczyną, ale sam konflikt nie wystarczy.

Praktyka orzecznicza Sądu Najwyższego wyznacza tu wyraźne granice:

Konflikt wspólników o równych udziałach może uzasadniać rozwiązanie spółki. Sąd Najwyższy wskazał, że niemożność osiągnięcia celu spółki może wynikać zwłaszcza z konfliktu między zwalczającymi się wspólnikami posiadającymi taką samą liczbę udziałów, który uniemożliwia podejmowanie uchwał, ale stan ten musi mieć charakter trwały (wyrok z 15 maja 2009 r., II CSK 18/09).
Liczy się skala i czas trwania sporu. W wyroku z 13 marca 2013 r. (IV CSK 228/12) SN uznał, że rozwiązanie uzasadnia tak znaczący i długo trwający konflikt między wspólnikami, że cel spółki nie może zostać osiągnięty.
Sam konflikt nie przesądza sprawy. Sam głęboki i długotrwały konflikt między wspólnikami nie przesądza niemożliwości osiągnięcia celu spółki, a procedura z art. 271 pkt 1 KSH znajduje uzasadnienie tylko wtedy, gdy przeszkód nie można usunąć innymi środkami ochrony, a wystąpienie ze spółki albo zbycie udziału za cenę odpowiadającą jego wartości jest dla wspólnika niemożliwe (wyrok SN z 16 kwietnia 2019 r., II CSK 66/18, cytowany m.in. przez Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z 22 grudnia 2021 r., I AGa 79/21).
Wspólnik, który sam tworzy konflikt, nie skorzysta z tej drogi. W sprawie spółki z dwoma wspólnikami po 50% Sąd Apelacyjny w Szczecinie uznał żądanie rozwiązania spółki przez wspólnika, który bez uzasadnionych powodów sam kreuje konflikt i paraliżuje działalność spółki, za nadużycie prawa (art. 5 KC), a przeszkodę zależną wyłącznie od woli powoda za niebędącą stanem trwałym (wyrok z 23 lutego 2024 r., I AGa 150/23).
Pozwaną jest wyłącznie spółka. Drugi wspólnik nie jest współuczestnikiem koniecznym, ale może przystąpić do sprawy jako interwenient uboczny (uchwała SN z 13 kwietnia 2022 r., III CZP 54/22).

Rozwiązanie spółki oznacza likwidację całego przedsiębiorstwa, a nie tylko koniec relacji między wspólnikami. Dla działającej, rentownej firmy to zwykle najdroższe z możliwych zakończeń, dlatego pozew z art. 271 KSH warto traktować jako środek ostatni, a nie sposób na wynegocjowanie lepszej ceny za udziały.

Prawo kontroli i zaskarżanie uchwał. Narzędzia w sporze, nie drogi wyjścia

W konflikcie przydają się dwa uprawnienia, ale żadne z nich nie kończy pata:

Prawo indywidualnej kontroli (art. 212 KSH). Każdy wspólnik może w każdym czasie przeglądać księgi i dokumenty spółki, sporządzać bilans dla swego użytku i żądać wyjaśnień od zarządu. Jeżeli zarząd odmówi, wspólnik może żądać uchwały wspólników, a potem złożyć wniosek do sądu rejestrowego w terminie 7 dni (art. 212 § 3 i § 4 KSH).
Powództwo o uchylenie albo stwierdzenie nieważności uchwały (art. 249 § 1 i art. 252 § 1 KSH). Chroni przed uchwałą podjętą z naruszeniem umowy spółki, dobrych obyczajów albo ustawy, np. na zgromadzeniu zwołanym tak, żeby drugi wspólnik nie mógł w nim uczestniczyć. Nie zastąpi jednak uchwały, której nie da się podjąć.

Na horyzoncie. Projekt prawa ustąpienia ze spółki

Zespół Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego przygotował projekt nowelizacji KSH, który wprowadza powództwo wspólnika o ustąpienie ze spółki (projektowany art. 269¹ KSH). Według projektu sąd mógłby orzec ustąpienie wspólnika, jeżeli zachodzi ważna przyczyna uzasadniona stosunkami między wspólnikami albo między wspólnikiem a spółką, prowadząca do rażącego pokrzywdzenia wspólnika, a udziały byłyby wykupione po wartości godziwej ustalonej przez sąd. Na dzień stanu prawnego to wyłącznie projekt, a nie obowiązujące prawo [X: sprawdź status projektu art. 269¹ KSH w dniu publikacji]. Nawet jeżeli wejdzie w życie, będzie procesem sądowym z niepewnym wynikiem i ceną ustalaną przez biegłego. Umowa wspólników pozwala ustalić te same rzeczy wcześniej, bez procesu i na Waszych warunkach.

Masz spółkę 50/50 bez umowy wspólników albo z umową spółki z gotowego wzoru?

Prześlij nam umowę spółki, a jeśli istnieje, także umowę wspólników. Wskażemy 5 ryzyk gratis: gdzie remis zablokuje uchwałę albo zarząd, czy klauzule wykupu mają właściwą formę i czy zabezpieczenia z umowy wspólników mają swój odpowiednik w umowie spółki. Wycenę dokumentów dostaniesz do 60 minut w dni robocze. Cena z góry, bez stawki godzinowej.

Wyceń dokument za darmo →

Klauzule anti-deadlock. 13 mechanizmów w umowie wspólników 50/50

Klauzula anti-deadlock to postanowienie, które określa, kiedy w spółce powstaje pat decyzyjny i co dzieje się dalej. Mechanizmy dzielą się na dwie grupy: takie, które pozwalają podjąć decyzję i zachować strukturę 50/50 (eskalacja, mediacja, ekspert, głos decydujący), oraz takie, które kończą pat zmianą właściciela (opcje call i put, shotgun, Texas shootout, wspólna sprzedaż spółki). Polskie prawo ich nie nazywa, więc ich skuteczność opiera się na swobodzie umów i precyzji zapisu.

Wybór zależy od tego, czy bardziej zależy Wam na utrzymaniu wspólnego biznesu, czy na czystym rozstaniu, gdy współpraca przestanie działać. Najlepiej działa kombinacja ułożona w drabinę: najpierw mechanizmy miękkie, na końcu wyjście jednego z Was. Poniżej 13 elementów, z których buduje się taką drabinę.

1. Precyzyjna definicja pata

Bez definicji pata żaden mechanizm się nie uruchomi, bo każda ze stron będzie twierdzić, że pata nie ma albo że to druga strona go wywołała. Definicja powinna odpowiadać na pięć pytań:

Jakich spraw dotyczy: wszystkich uchwał czy tylko spraw zastrzeżonych z zamkniętej listy.
Ile nieudanych głosowań: np. dwukrotne niepodjęcie uchwały w tej samej sprawie na dwóch zgromadzeniach albo posiedzeniach zarządu.
Jaki odstęp między nimi: np. drugie zgromadzenie nie wcześniej niż po 14 i nie później niż po 30 dniach od pierwszego.
Co z nieobecnością: czy niestawiennictwo wspólnika albo członka zarządu na prawidłowo zwołanym zgromadzeniu lub posiedzeniu jest traktowane jak głos przeciw.
Kto i jak ogłasza pat: pisemne zawiadomienie o stwierdzeniu pata, od którego biegną terminy kolejnych etapów.

Warto też zabezpieczyć się przed patem wywołanym celowo, np. przez wspólnika, który blokuje sprawę tylko po to, żeby uruchomić wykup po korzystnej dla siebie cenie. Pomaga okres karencji (np. brak możliwości uruchomienia mechanizmów wyjścia w pierwszych 24 miesiącach działalności spółki) i wyłączenie spraw drobnych z procedury.

2. Wąski katalog spraw zastrzeżonych

Sprawy zastrzeżone (reserved matters) to decyzje, które wymagają zgody obu wspólników. Na starcie szeroki katalog wygląda bezpiecznie, ale po pierwszym sporze oznacza, że zablokować można nawet zakup laptopa powyżej limitu. Katalog powinien obejmować decyzje strategiczne: zmianę umowy spółki, wejście inwestora, zbycie przedsiębiorstwa, zadłużenie powyżej progu, transakcje z podmiotami powiązanymi ze wspólnikiem. Bieżące prowadzenie firmy zostaje w zarządzie, z jasnym podziałem obszarów między członków zarządu.

3. Eskalacja i okres negocjacji

Po stwierdzeniu pata wspólnicy mają określony czas, np. 14 albo 30 dni, na bezpośrednie negocjacje, najlepiej z obowiązkiem przedstawienia na piśmie własnej propozycji i jej uzasadnienia. Jeżeli wspólnikami są spółki, sprawa przechodzi na poziom ich zarządów albo właścicieli. Ten etap rozwiązuje zaskakująco wiele sporów, bo zmusza do przejścia od emocji do konkretnych liczb.

4. Mediacja

Mediator nie rozstrzyga sporu, tylko pomaga go rozwiązać. W konflikcie wspólników mediacja jest szczególnie przydatna, gdy spór dotyczy kilku spraw naraz (zaangażowanie, pieniądze, wizja), bo pozwala zawrzeć jedno porozumienie obejmujące np. sprzedaż udziałów, rozłożenie ceny na raty, rezygnację z funkcji w zarządzie i rozliczenie pożyczek. Umowa powinna wskazywać ośrodek mediacyjny albo sposób wyboru mediatora, termin na rozpoczęcie i maksymalny czas trwania mediacji.

5. Ekspert rozstrzygający

Spór o liczbę, np. wycenę, budżet albo parametr techniczny produktu, lepiej rozstrzyga niezależny ekspert niż sąd. Wspólnicy zobowiązują się w umowie wspólników, że w określonych sprawach przyjmą rozstrzygnięcie biegłego rewidenta, rzeczoznawcy albo eksperta branżowego i zagłosują zgodnie z nim. To zobowiązanie działa między Wami, a jego naruszenie sankcjonuje kara umowna. Ekspert nie podejmie za Was uchwały, ale ustali wartość, od której zależy dalsze postępowanie.

6. Sąd polubowny dla sporów prawnych

Sąd polubowny (arbitraż) rozstrzyga spory prawne, np. o wykonanie umowy wspólników, o zapłatę kary umownej albo o uchylenie uchwały. Nie podejmuje decyzji biznesowych za wspólników, dlatego nie zastępuje mechanizmów z punktów 3 do 5. Zapis na sąd polubowny zamieszczony w umowie spółki wiąże spółkę, jej wspólników oraz organy spółki i ich członków (art. 1163 § 1 KPC). Zapis zawarty tylko w umowie wspólników wiąże wyłącznie strony tej umowy, więc przy sporach korporacyjnych warto mieć spójny zapis w obu dokumentach.

7. Głos decydujący. Gdzie działa, a gdzie jest ryzykowny

Kodeks spółek handlowych przewiduje głos decydujący tylko dla prezesa zarządu i tylko wtedy, gdy wprowadzi go umowa spółki (art. 208 § 8 KSH). To pewne narzędzie na poziomie zarządu, ale nie rozstrzyga remisu na zgromadzeniu wspólników.

Głos decydujący prezesa zarządu rozstrzyga remis w sprawach prowadzenia spółki. Żeby nie oddać jednemu wspólnikowi trwałej przewagi, umowa spółki może przewidywać rotację funkcji prezesa, np. co roku obrotowy, albo ograniczać głos decydujący do spraw operacyjnych.
Głos decydujący przewodniczącego zgromadzenia wspólników pojawia się w poradnikach jako prosty sposób na remis, ale KSH go nie przewiduje, a jego dopuszczalność w spółce z o.o. jest sporna. Głos wspólnika wynika z udziałów (art. 242 KSH), a przewodniczący nie musi być wspólnikiem. Taki zapis może zostać zakwestionowany przez sąd rejestrowy albo w sporze o ważność uchwały.
Bezpieczniejszy odpowiednik na zgromadzeniu to jeden udział uprzywilejowany co do głosu (mechanizm 8) albo osobiste uprawnienie wspólnika do rozstrzygania ściśle określonej kategorii spraw, opisane w umowie spółki na podstawie art. 159 KSH. Przy tym drugim rozwiązaniu zakres musi być wąski i dokładnie określony, żeby nie omijał limitu trzech głosów na udział z art. 174 § 4 KSH.

8. Jeden udział uprzywilejowany co do głosu

Uprzywilejowanie jednego udziału jednego wspólnika (dwa albo trzy głosy) rozstrzyga remisy przy zwykłych uchwałach, a jednocześnie zostawia drugiemu wspólnikowi weto w sprawach wymagających dwóch trzecich głosów, w tym przy zmianie umowy spółki. Prawo do zysku i udział w majątku po likwidacji pozostają równe. Uprzywilejowanie musi być określone w umowie spółki (art. 174 § 2 KSH), a umowa spółki może uzależnić jego przyznanie od upływu terminu albo ziszczenia się warunku (art. 174 § 5 KSH). Jeżeli uprzywilejowanie ma obowiązywać tylko przez pewien czas, np. do wejścia inwestora, opiszcie to w umowie spółki od razu, bo późniejsze odebranie uprzywilejowania zmianą umowy wymaga zgody uprawnionego wspólnika (art. 246 § 3 KSH). Część praktyków dopuszcza uprzywilejowanie głosu tylko w wybranych sprawach, ale KSH tego wprost nie przewiduje, dlatego bezpieczniej uprzywilejować jeden udział we wszystkich sprawach i zostawić drugiemu wspólnikowi ochronę z progu dwóch trzecich.

9. Osobiste prawo powołania członka zarządu i trzeci, niezależny członek

Umowa spółki może przyznać każdemu wspólnikowi osobiste prawo powołania i odwołania jednego członka zarządu (art. 201 § 4 i art. 159 KSH). Dzięki temu pat wspólników nie zostawi spółki bez zarządu, a żaden wspólnik nie odwoła członka zarządu wskazanego przez drugiego. Słowa mają tu znaczenie: Sąd Najwyższy uznał, że uprawnienie do wskazania kandydata na członka zarządu nie pozbawia wspólników prawa do powołania innej osoby, a wiążący charakter wymaga wyraźnego postanowienia w umowie spółki (wyrok z 2 lipca 2015 r., V CSK 657/14). Zapis musi więc mówić o prawie powołania i odwołania, a nie o wskazaniu.

Wariantem jest zarząd trzyosobowy, w którym każdy wspólnik powołuje jednego członka, a trzeciego, niezależnego, obaj wspólnicy wybierają wspólnie. Umowa musi wtedy przewidywać, co się dzieje, gdy nie uzgodnicie osoby, np. wybór z listy przygotowanej przez niezależny podmiot.

10. Opcje call i put

Opcja call daje wspólnikowi prawo żądania, żeby drugi sprzedał mu udziały, a opcja put prawo żądania, żeby drugi je odkupił, po cenie ustalonej według zasad z umowy. Opcje uruchamia zdarzenie opisane w umowie: stwierdzony pat, odejście wspólnika z pracy w spółce, naruszenie zakazu konkurencji, zmiana kontroli nad wspólnikiem będącym spółką. Sąd Najwyższy zakwalifikował opcję sprzedaży udziałów zapisaną w umowie spółki jako umowę przedwstępną zależną od warunku potestatywnego, a odmowę zawarcia umowy sprzedaży jako podstawę roszczenia z art. 64 KC o wyrok zastępujący oświadczenie woli (wyrok z 11 marca 2016 r., I CSK 161/15). Żeby to roszczenie w ogóle powstało, opcja musi mieć właściwą formę, opisaną w sekcji o wykonalności.

Opcje są też narzędziem vestingu founderów. Wspólnik, który odchodzi z firmy przed upływem uzgodnionego okresu, sprzedaje część udziałów drugiemu po cenie zależnej od przyczyny odejścia: wyższej przy odejściu bez winy (good leaver), niższej przy rażącym naruszeniu umowy (bad leaver).

11. Shotgun (Russian roulette)

Shotgun, nazywany też rosyjską ruletką, działa w trzech krokach: wspólnik inicjujący wskazuje cenę za udział, drugi wspólnik w określonym terminie wybiera, czy po tej cenie sprzedaje swoje udziały, czy kupuje udziały inicjatora, a transakcja zostaje zamknięta w terminie z umowy. Inicjator nie wie, czy będzie kupującym, czy sprzedającym, więc ma interes w podaniu uczciwej ceny.

Na papierze mechanizm jest symetryczny, ale w praktyce premiuje wspólnika, który ma pieniądze poza spółką. Jeżeli jeden z Was ma majątek, a drugi trzyma prawie wszystko w udziałach, silniejszy finansowo może zaproponować cenę, której słabszy nie sfinansuje, nawet jeśli chciałby zostać w spółce. Dobra klauzula shotgun odpowiada więc także na pytania o czas na pozyskanie finansowania, możliwość rozłożenia ceny na raty z zabezpieczeniem, cenę minimalną ustaloną przez eksperta i skutki milczenia adresata oferty (zwykle uznanie, że sprzedaje).

12. Texas shootout i oferty w kopertach

Pod nazwą Texas shootout (Texas shoot-out) w praktyce funkcjonują co najmniej dwie procedury. W pierwszej obaj wspólnicy składają niezależnie zamknięte oferty ceny za udziały drugiej strony, zwykle u notariusza albo innej osoby zaufania, a autor wyższej oferty kupuje udziały drugiego po zaoferowanej przez siebie cenie. W drugiej adresat oferty inicjatora może ją przyjąć albo złożyć ofertę wyższą, co otwiera licytację z limitem rund. Nazwa nie ma znaczenia prawnego, więc umowa musi opisać procedurę krok po kroku: kto składa oferty, gdzie i kiedy się je otwiera, co przy równych ofertach, jak liczona jest cena i kiedy następuje zapłata.

13. Wspólna sprzedaż spółki, drag along i tag along

Czasem najlepsze rozwiązanie to sprzedaż 100% udziałów inwestorowi, a nie wykup jednego wspólnika przez drugiego. Klauzula drag along pozwala wspólnikowi, który znalazł kupca, zobowiązać drugiego do sprzedaży udziałów na tych samych warunkach, a tag along daje prawo przyłączenia się do sprzedaży. W spółce 50/50 standardowy drag along nie działa, bo zwykle wymaga większości, której żaden z Was nie ma. Rozwiązaniem jest zapis, że po bezskutecznym wyczerpaniu wcześniejszych etapów każdy wspólnik może uruchomić proces sprzedaży całej spółki przez niezależnego doradcę, a drugi musi sprzedać, jeżeli cena nie jest niższa od wyceny eksperta. Takie zobowiązanie zabezpiecza się karą umowną i nieodwołalnym pełnomocnictwem do zbycia udziałów, udzielonym w formie wymaganej dla zbycia, czyli z podpisem notarialnie poświadczonym (art. 99 § 1 i art. 101 § 1 KC w związku z art. 180 § 1 KSH) [X: link do artykułu o rozwodnieniu udziałów, jeśli chcemy pokazać relację drag along i wejścia inwestora].

Jak zbudować procedurę deadlock krok po kroku

Skuteczna procedura deadlock to drabina z terminami: definicja pata, negocjacje, mediacja albo ekspert, a dopiero na końcu wyjście jednego wspólnika albo sprzedaż spółki. Każdy szczebel ma termin w dniach i skutek bezczynności, żeby żadna ze stron nie mogła zatrzymać procedury samym milczeniem.

Przykładowa drabina z terminami

Stwierdzenie pata. Dwukrotne niepodjęcie uchwały w sprawie zastrzeżonej, w odstępie od 14 do 30 dni. Wspólnik doręcza drugiemu pisemne zawiadomienie o pacie.
Negocjacje, 14 dni. Obowiązek przedstawienia pisemnej propozycji rozwiązania i spotkania.
Mediacja albo ekspert, 30 do 45 dni. Mediacja przy sporze o kierunek, ekspert przy sporze o liczbę. Rozstrzygnięcie eksperta wiąże obu wspólników w zakresie wskazanym w umowie.
Okres na ochłonięcie, 14 dni. Ostatnia szansa na porozumienie przed uruchomieniem mechanizmu wyjścia.
Mechanizm wyjścia. Shotgun, Texas shootout albo opcja, z terminem 30 dni na odpowiedź adresata i 60 do 90 dni na zapłatę.
Zamknięcie transakcji. Umowa sprzedaży udziałów z podpisami notarialnie poświadczonymi, rezygnacja sprzedającego z funkcji w zarządzie, rozliczenie pożyczek, przekazanie dostępów, zawiadomienie spółki.
Ostatni szczebel, gdy nikt nie kupuje. Wspólny proces sprzedaży całej spółki albo zobowiązanie do głosowania za rozwiązaniem i likwidacją spółki.

Terminy są przykładowe. Dobiera się je do tempa biznesu, cyklu finansowania i tego, jak długo spółka może funkcjonować bez spornej decyzji.

Wycena udziałów. 8 pytań, na które umowa musi odpowiedzieć

Najwięcej sporów przy wykupie dotyczy ceny, a sformułowanie „cena rynkowa” zwykle nie wystarcza. Umowa powinna rozstrzygać:

Kto wycenia: biegły rewident, doradca transakcyjny, lista uzgodnionych firm, a przy braku zgody podmiot wskazany przez niezależną instytucję.
Według jakiej metody: mnożnik przychodu albo EBITDA, aktywa netto, zdyskontowane przepływy pieniężne. Software house wycenia się inaczej niż spółkę z nieruchomościami, a startup przed rundą inaczej niż spółkę dywidendową.
Na jaki dzień: dzień stwierdzenia pata, dzień zawiadomienia albo koniec ostatniego kwartału.
Czy stosuje się dyskonto za pakiet bez kontroli. Przy 50/50 żaden pakiet nie daje kontroli, więc warto to rozstrzygnąć wprost.
Jak traktuje się gotówkę, zadłużenie i pożyczki wspólników. Pożyczki wspólnika rozlicza się zwykle osobno, obok ceny za udziały.
Co przy dwóch rozbieżnych wycenach: np. średnia, jeżeli różnica nie przekracza 10%, a powyżej tego progu trzecia, wiążąca wycena.
Kto płaci za wycenę: po połowie albo strona, której stanowisko okazało się dalsze od wyniku.
Jak i kiedy następuje zapłata: jednorazowo albo w ratach, z jakim zabezpieczeniem, np. depozytem notarialnym, zastawem na nabytych udziałach albo poręczeniem.

Co poprawić w umowie spółki, żeby wykup w ogóle był możliwy

Zwolnienie z wymogu zgody na zbycie. Jeżeli umowa spółki wymaga zgody spółki na zbycie udziałów, zablokowany zarząd zablokuje też wykup. To umowa spółki określa zakres ograniczenia zbywalności (art. 182 § 1 KSH), więc może od razu wyłączyć wymóg zgody dla zbycia między wspólnikami albo w procedurze opisanej w umowie wspólników.
Prawo pierwszeństwa zgodne z procedurą. Prawo pierwszeństwa nie może kolidować z shotgunem ani z wspólną sprzedażą spółki.
Zarząd po wykupie. Wspólnik, który został jedynym właścicielem, musi móc od razu odwołać zarząd i powołać nowy, więc osobiste prawa powoływania członków zarządu powinny wygasać z chwilą zbycia udziałów.

Jak sprawić, żeby umowa wspólników była wykonalna

Umowa wspólników jest wykonalna wtedy, gdy ma właściwą formę dla zobowiązań do sprzedaży udziałów, proporcjonalne kary umowne za naruszenie obowiązków niepieniężnych, określony czas trwania i spójny z nią zapis w umowie spółki. Bez tych elementów nawet najlepiej opisany mechanizm kończy się tylko roszczeniem o odszkodowanie, które trzeba udowodnić.

Forma. Kiedy zwykły podpis nie wystarczy

Sama umowa wspólników nie wymaga formy szczególnej (wyrok SA w Krakowie z 16 kwietnia 2021 r., I AGa 236/19). Inaczej jest z postanowieniami, które zobowiązują do sprzedaży udziałów: opcjami call i put, shotgunem, Texas shootoutem, drag along. Zbycie udziału wymaga formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi (art. 180 § 1 KSH), a strona umowy przedwstępnej może żądać zawarcia umowy przyrzeczonej tylko wtedy, gdy umowa przedwstępna spełnia wymagania co do formy umowy przyrzeczonej (art. 390 § 2 KC). Sąd Najwyższy potwierdził, że umowa przedwstępna zbycia udziałów zawarta w zwykłej formie pisemnej daje jedynie roszczenie o naprawienie szkody (wyrok z 30 stycznia 2015 r., III CSK 162/14).

Praktyczny wniosek: umowę wspólników z mechanizmami wykupu podpiszcie z podpisami notarialnie poświadczonymi. To jedna wizyta u notariusza, a różnica między roszczeniem o zawarcie umowy a roszczeniem o odszkodowanie jest w sporze zasadnicza.

Druga pułapka to termin. Roszczenia z umowy przedwstępnej przedawniają się z upływem roku od dnia, w którym umowa przyrzeczona miała być zawarta (art. 390 § 3 KC). Jeżeli drugi wspólnik odmówi sprzedaży udziałów po uruchomieniu opcji, pozew trzeba złożyć w ciągu roku.

Kara umowna. Skuteczna, ale proporcjonalna

Kara umowna zabezpiecza wyłącznie zobowiązania niepieniężne (art. 483 § 1 KC): obowiązek głosowania zgodnie z rozstrzygnięciem eksperta, udziału w procedurze, przestrzegania zakazu konkurencji, prawa pierwszeństwa czy zachowania poufności. Nie zabezpieczysz nią obowiązku zapłaty ceny za udziały. Tu potrzebne są odsetki, depozyt albo zabezpieczenie rzeczowe.

Kara należy się bez względu na wysokość szkody, ale sąd może ją zmniejszyć, jeżeli zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane albo kara jest rażąco wygórowana (art. 484 § 1 i § 2 KC). Dobrą ilustracją jest wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 16 kwietnia 2021 r. (I AGa 236/19). Porozumienie wspólników przewidywało karę w wysokości dziesięciokrotności wartości nominalnej każdego zbytego udziału za naruszenie prawa pierwszeństwa, czyli 1 500 000 zł. Sąd uznał ją za rażąco wygórowaną, bo jej zapłata pozbawiałaby wspólnika przeważającej części ceny uzyskanej ze sprzedaży udziałów, i obniżył ją do 300 000 zł, czyli dwukrotności wartości nominalnej udziałów. Kara powinna odstraszać od naruszenia, a nie robić z wspólnika zakładnika spółki.

Czas trwania i wypowiedzenie

Zobowiązanie bezterminowe o charakterze ciągłym wygasa po wypowiedzeniu, a przy braku umownych, ustawowych lub zwyczajowych terminów niezwłocznie po wypowiedzeniu (art. 365¹ KC). Umowa wspólników zawarta na czas nieoznaczony i bez okresu wypowiedzenia może więc zostać wypowiedziana w chwili, w której jest najbardziej potrzebna. Bezpieczniej wskazać czas oznaczony albo długi okres wypowiedzenia oraz postanowienia, które obowiązują także po zakończeniu umowy: poufność, zakaz konkurencji i kary umowne.

Głosowanie wbrew umowie wspólników

Głos oddany wbrew umowie wspólników jest ważny, a uchwała co do zasady wywołuje skutki. Powództwo o stwierdzenie nieważności przysługuje tylko przeciwko uchwale sprzecznej z ustawą (art. 252 § 1 KSH), a nie z umową wspólników. Sąd Najwyższy nie wykluczył, że naruszenie zasady dotrzymywania umów przy podejmowaniu uchwały może uzasadniać jej uchylenie jako sprzecznej z dobrymi obyczajami (wyrok z 7 maja 2009 r., III CSK 315/08), ale wymaga to spełnienia pozostałych przesłanek z art. 249 § 1 KSH. Wyrok zastępujący oświadczenie woli (art. 64 KC) nie zastąpi uchwały wspólników, dlatego realną sankcją za złamanie zobowiązań korporacyjnych jest kara umowna i mechanizm wykupu, a sprawy najważniejsze warto zakotwiczyć w umowie spółki.

Co powinna zawierać umowa wspólników 50/50. Checklista 16 punktów

Umowa wspólników 50/50 powinna regulować role founderów, działanie zarządu, sprawy zastrzeżone, definicję pata i procedurę deadlock, mechanizm wyjścia z wyceną, vesting, ograniczenia zbywalności, zakaz konkurencji, własność intelektualną, finansowanie spółki, sytuacje losowe, poufność, kary umowne, czas trwania i sposób rozwiązywania sporów.

Cel umowy i relacja do umowy spółki. Które postanowienia mają pierwszeństwo przy rozbieżności i obowiązek głosowania za zmianą umowy spółki, gdy jest potrzebna do wykonania umowy wspólników.
Role i zaangażowanie founderów. Kto za co odpowiada, ile czasu poświęca spółce, na jakiej podstawie i za jakie wynagrodzenie pracuje. Wynagrodzenie za pracę to coś innego niż dywidenda z udziałów.
Zarząd. Skład, osobiste prawa powołania, prezes i głos decydujący (z ewentualną rotacją), podział obszarów, sposób reprezentacji, kadencja.
Sprawy zastrzeżone. Zamknięta lista decyzji wymagających zgody obu wspólników, z progami kwotowymi.
Definicja pata i drabina procedury. Kiedy powstaje pat, kolejne etapy, terminy w dniach i skutki bezczynności.
Mechanizm wyjścia i wycena. Shotgun, Texas shootout albo opcje, metoda wyceny, kto wycenia, terminy zapłaty i zabezpieczenie ceny.
Vesting oraz good leaver i bad leaver. Co dzieje się z udziałami wspólnika, który przestaje pracować w spółce, i po jakiej cenie je sprzedaje.
Zbywalność udziałów. Prawo pierwszeństwa, okres zakazu zbycia (lock-up), zgoda na zbycie zgodna z art. 182 KSH i obowiązek przystąpienia nabywcy udziałów do umowy wspólników.
Drag along i tag along. Zasady wspólnej sprzedaży spółki, dostosowane do struktury 50/50.
Zakaz konkurencji. KSH zakazuje konkurencji tylko członkom zarządu (art. 211 § 1 KSH). Wspólnik, który nie jest w zarządzie, podlega zakazowi wyłącznie na podstawie umowy. Określcie zakres działalności, terytorium, czas trwania także po wyjściu ze spółki oraz zakaz przejmowania klientów i pracowników.
Własność intelektualna. Przeniesienie na spółkę praw do kodu, znaku, domen i materiałów stworzonych przez founderów, także sprzed jej założenia.
Finansowanie i zysk. Pożyczki wspólników i ich oprocentowanie, dopłaty (wymagają podstawy w umowie spółki, art. 177 KSH), polityka dywidendowa, zasady rezerw.
Informacja. Raportowanie zarządu do wspólników ponad ustawowe prawo kontroli z art. 212 KSH, np. miesięczny raport finansowy.
Śmierć i trwała niezdolność wspólnika. Wstąpienie spadkobierców można ograniczyć albo wyłączyć tylko w umowie spółki, która musi wtedy określać warunki spłaty spadkobierców (art. 183 § 1 KSH). W spółce 50/50 bez takiego zapisu drugi founder może z dnia na dzień mieć wspólnika, którego nie wybierał.
Poufność, kary umowne i czas trwania. Proporcjonalne kary za naruszenie obowiązków niepieniężnych, czas oznaczony albo długi okres wypowiedzenia oraz postanowienia obowiązujące po zakończeniu umowy.
Rozwiązywanie sporów. Mediacja, sąd polubowny albo sąd powszechny, spójnie z zapisem w umowie spółki.

50/50 czy 51/49. Porównanie struktur właścicielskich

Podział 50/50 sam w sobie nie jest błędem. Błędem jest 50/50 bez procedury na brak porozumienia. Struktura 51/49 rozstrzyga zwykłe uchwały, ale nie usuwa weta wspólnika mniejszościowego przy zmianie umowy spółki i pozwala wspólnikowi większościowemu pozwać drugiego o wyłączenie ze spółki.

Wybór struktury zależy od tego, jak naprawdę wygląda Wasza współpraca:

50/50 z umową wspólników. Dla founderów, którzy wnoszą porównywalny kapitał, pracę i ryzyko i chcą decydować razem. Warunek: umowa wspólników z procedurą deadlock i spójna z nią umowa spółki.
50/50 z jednym udziałem uprzywilejowanym. Dla układu, w którym ekonomicznie jesteście równi, ale jeden z Was prowadzi firmę operacyjnie. Lider rozstrzyga sprawy bieżące, drugi wspólnik zachowuje weto przy zmianie umowy spółki i równy udział w zysku.
51/49. Dla układu z wyraźnym liderem. Wspólnik z 49% potrzebuje wtedy ochrony w umowie: spraw zastrzeżonych, osobistego prawa powołania członka zarządu, prawa przyłączenia do sprzedaży (tag along) i jasnych zasad wyjścia [X: link do artykułu o prawach wspólnika mniejszościowego].
49/49/2 z trzecim wspólnikiem. Mały pakiet trzeciej osoby rozstrzyga remisy przy zwykłych uchwałach. Ryzyko polega na tym, że trzeci wspólnik staje się arbitrem każdego sporu i może budować koalicje, a dwóch głównych founderów razem i tak ma 98% głosów przy zmianie umowy spółki.
Pula udziałów dla kluczowych osób albo inwestora. Przy planowanej rundzie struktura 50/50 i tak się zmieni. Zasady deadlock warto wtedy projektować razem z warunkami wejścia inwestora, który zwykle oczekuje własnych praw weta i własnych mechanizmów wyjścia.

Przy każdej strukturze warto pamiętać o vestingu. Udziały przyznane bezwarunkowo na starcie mogą po kilku latach zostać przy osobie, która nie buduje już firmy, a struktura 50/50 to ryzyko zwielokrotnia.

Spółka 50/50 i konflikt już trwa. Plan działania w 7 krokach

Gdy konflikt w spółce 50/50 już trwa, kolejność jest odwrotna niż przy projektowaniu: najpierw zabezpieczasz bieżące funkcjonowanie spółki i ustalasz, jakie prawa naprawdę ma każda ze stron, potem negocjujesz wykup albo sprzedaż, a sąd zostawiasz na koniec.

Zabezpiecz bieżące funkcjonowanie spółki. Płatności, wynagrodzenia, podatki, umowy z kluczowymi klientami, dostęp do rachunków i systemów. Obowiązki zarządu, w tym złożenie sprawozdania finansowego, biegną niezależnie od sporu.
Przeczytaj wszystkie dokumenty, nie tylko umowę spółki. Umowę wspólników, wcześniejsze umowy inwestycyjne, uchwały o sposobie reprezentacji, regulamin zarządu, umowy pożyczek, umowy founderów ze spółką, dokumenty dotyczące praw do kodu i znaku. Rozwiązanie często jest w dokumencie, o którym strony zapomniały.
Dokumentuj na piśmie. Korzystaj z prawa kontroli (art. 212 KSH), składaj żądania i propozycje w formie, którą da się później pokazać sądowi albo mediatorowi.
Oddziel spór o jedną decyzję od końca współpracy. Spór o budżet marketingowy można rozwiązać ekspertem. Jeżeli współpraca jest już niemożliwa, ważniejsze od tego, kto ma rację, jest pytanie, kto zostaje w spółce i za jaką cenę.
Negocjuj wykup przed wojną procesową. Pakiet rozstania obejmuje cenę, raty i zabezpieczenie zapłaty, rezygnację z funkcji w zarządzie, rozliczenie pożyczek i poręczeń, prawa do IP, zakaz konkurencji i przekazanie dostępów. Umowa sprzedaży udziałów wymaga formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi (art. 180 § 1 KSH). Kupujący płaci podatek od czynności cywilnoprawnych w wysokości 1% wartości rynkowej udziałów i sam składa deklarację w ciągu 14 dni, bo notariusz pobiera ten podatek tylko przy akcie notarialnym (art. 4 pkt 1, art. 7 ust. 1 pkt 1 lit. b i art. 10 ust. 1 i 2 ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych).
Sięgnij po mediację. Pozwala zamknąć kilka spraw naraz i zachować poufność, czego proces sądowy nie daje.
Sąd na końcu. Pozew o rozwiązanie spółki (art. 271 pkt 1 KSH) ma sens, gdy spółka naprawdę nie może działać, a inne środki zawiodły. Pamiętaj, że wspólnik, który sam wywołuje i podtrzymuje konflikt, może przegrać takie powództwo jako nadużycie prawa (wyrok SA w Szczecinie z 23 lutego 2024 r., I AGa 150/23).

Jeżeli zostajecie razem, zakończcie spór podpisaniem umowy wspólników. To najlepszy moment, bo oboje pamiętacie, ile kosztował brak procedury.

7 mitów o spółce 50/50, które powtarzają się w sieci

W popularnych poradnikach o spółce 50/50 powtarza się kilka uproszczeń, które w praktyce prowadzą do wadliwych zapisów. Każde z nich da się sprawdzić w przepisach:

„51/49 rozwiązuje problem pata”. Tylko przy zwykłych uchwałach. Zmiana umowy spółki, rozwiązanie spółki i zbycie przedsiębiorstwa wymagają dwóch trzecich głosów (art. 246 § 1 KSH), więc wspólnik z 49% nadal je blokuje.
„Przewodniczący zgromadzenia może dostać głos rozstrzygający”. KSH przewiduje głos decydujący tylko dla prezesa zarządu (art. 208 § 8 KSH). Na zgromadzeniu wspólników takie rozwiązanie nie ma podstawy w ustawie, a jego dopuszczalność jest sporna.
„Dwa głosy na każdy udział jednego wspólnika to elegancki sposób na remis”. Przy 50/50 daje to dwie trzecie głosów i kontrolę nad zmianą umowy spółki. Do rozstrzygania remisów wystarczy jeden uprzywilejowany udział.
„Wspólnika z 50% można wyłączyć przez sąd za blokowanie uchwał”. Powództwo o wyłączenie wymaga po stronie żądającej więcej niż połowy kapitału (art. 266 § 1 i § 2 KSH). Przy 50/50 tego progu nikt nie spełnia.
„Arbitraż rozstrzygnie spór o strategię”. Sąd polubowny rozstrzyga spory prawne, nie podejmuje decyzji biznesowych za wspólników. Do sporów o liczby służy ekspert, do sporów o kierunek mediacja albo mechanizm wyjścia.
„Umowa wspólników musi być u notariusza” albo odwrotnie „zwykły podpis wystarczy do wszystkiego”. Sama umowa wspólników nie wymaga formy szczególnej, ale opcje i zobowiązania do sprzedaży udziałów bez podpisów notarialnie poświadczonych dają tylko odszkodowanie (art. 390 § 2 KC, III CSK 162/14).
„Spółka założona przez S24 nie może mieć zabezpieczeń przed patem”. Umowę wspólników możecie podpisać w każdej chwili, niezależnie od sposobu założenia spółki, a umowę spółki zmienić później uchwałą w protokole notarialnym (art. 255 § 3 KSH).

Ile kosztuje umowa wspólników 50/50

Koszt umowy wspólników zależy od zakresu: czy potrzebujesz samej procedury deadlock, czy pełnej umowy z vestingiem, wyceną i mechanizmami wyjścia, oraz od tego, czy trzeba jednocześnie zmienić umowę spółki.

Darmowy wzór z internetu. Kosztuje 0 zł, ale zwykle nie uwzględnia arytmetyki głosów przy 50/50, formy dla opcji wykupu ani spójności z umową spółki. Przy pierwszym sporze okazuje się, że kluczowe zapisy działają tylko na papierze.
Model godzinowy. Klasyczna kancelaria rozlicza 300 do 400 zł netto za godzinę, w Warszawie realnie 400 do 700 zł, a końcowej kwoty nie znasz przed startem pracy.
Stała cena za dokument. Znasz kwotę i termin, zanim zlecisz. Tak pracuje Lexable.

Koszty notarialne przy zmianie umowy spółki i przy poświadczeniu podpisów są osobną pozycją, płaconą bezpośrednio notariuszowi.

Umowa wspólników dla spółki 50/50 z definicją pata, drabiną procedury, wyceną i mechanizmem wykupu: 1 699 zł netto.
Umowa spółki albo zmiana umowy spółki z mechanizmami anti-deadlock: głos decydujący prezesa, uprzywilejowany udział, osobiste prawa powołania zarządu, umorzenie automatyczne, zasady wstąpienia spadkobierców: 1 699 zł netto.
Uchwały wspólników potrzebne do wdrożenia zmian: 399 zł netto.
Umowa wspólników przy wejściu inwestora albo umowa inwestycyjna: 3 699 zł netto.

W cenie jedna tura poprawek, konsultacje dotyczące dokumentu i instrukcja wdrożenia: co podpisać z podpisami notarialnie poświadczonymi, jakie uchwały podjąć i w jakiej kolejności.

Opisz, jak dziś wygląda Twoja spółka. Wycenę dostaniesz do 60 minut w dni robocze.

Złóż zamówienie →

FAQ. Najczęstsze pytania o umowę wspólników 50/50

Co to jest umowa wspólników 50/50?

To umowa dwóch wspólników spółki z o.o., z których każdy ma połowę udziałów, zawierana obok umowy spółki. Określa sposób podejmowania decyzji, procedurę na wypadek pata decyzyjnego, wycenę i wykup udziałów. Wiąże tylko jej strony, nie trafia do KRS i nie wymaga formy notarialnej.

Czy spółka 50/50 to dobry pomysł?

Tak, jeżeli wspólnicy wnoszą porównywalny wkład i mają spisaną procedurę na brak porozumienia. Bez niej każdy wspólnik może zablokować każdą uchwałę, a ustawowe drogi wyjścia, takie jak wyłączenie wspólnika, są przy 50/50 praktycznie niedostępne.

Co się dzieje, gdy wspólnicy 50/50 się nie zgadzają?

Uchwała nie zapada, bo wymaga bezwzględnej większości głosów (art. 245 KSH). Spółka nie zatwierdzi sprawozdania, nie wypłaci dywidendy, nie zmieni zarządu ani umowy spółki. Przy dwuosobowym zarządzie bez głosu decydującego prezesa pat obejmuje też bieżące decyzje.

Czy można wyłączyć wspólnika, który ma 50% udziałów?

Nie przez sąd. Powództwo o wyłączenie wymaga, żeby żądający wspólnicy mieli więcej niż połowę kapitału (art. 266 KSH), a umowa spółki nie może tego progu obniżyć. Zostaje wykup, mechanizm z umowy wspólników albo umorzenie automatyczne przewidziane w umowie spółki.

Czy umowa wspólników musi mieć formę aktu notarialnego?

Nie. Wystarczy forma pisemna. Postanowienia zobowiązujące do sprzedaży udziałów, np. opcje call i put albo shotgun, warto jednak podpisać z podpisami notarialnie poświadczonymi. Bez tej formy druga strona odpowiada tylko odszkodowawczo i nie można żądać zawarcia umowy sprzedaży.

Na czym polega klauzula shotgun?

Jeden wspólnik wskazuje cenę za udział, a drugi wybiera, czy po tej cenie sprzedaje swoje udziały, czy kupuje udziały inicjatora. Mechanizm wymusza uczciwą cenę, ale premiuje wspólnika z pieniędzmi poza spółką, dlatego potrzebuje terminów na finansowanie i zabezpieczenia zapłaty.

Czy podział 51/49 rozwiązuje problem pata decyzyjnego?

Częściowo. Wspólnik z 51% podejmuje zwykłe uchwały, ale zmiana umowy spółki, rozwiązanie spółki i zbycie przedsiębiorstwa wymagają dwóch trzecich głosów, więc wspólnik z 49% nadal je blokuje. Jednocześnie wspólnik większościowy może pozwać mniejszościowego o wyłączenie ze spółki.

Czy można podpisać umowę wspólników w spółce, która już działa?

Tak. Umowę wspólników można zawrzeć w każdej chwili, także w spółce założonej przez S24. Najlepiej zrobić to przed pierwszym sporem, bo zabezpieczenia wymagające zmiany umowy spółki potrzebują dwóch trzecich głosów, czyli przy 50/50 zgody obu wspólników.

Czy sąd rozwiąże spółkę 50/50 z powodu konfliktu wspólników?

Tylko wyjątkowo. Trwały pat wspólników o równych udziałach może być ważną przyczyną rozwiązania spółki (art. 271 pkt 1 KSH), ale według Sądu Najwyższego sam głęboki konflikt nie wystarcza, a rozwiązanie jest ostatecznością, gdy innych środków nie da się zastosować.

O autorze.

Łukasz Gębczyk, CEO i founder Lexable. Prawnik pracujący z founderami i spółkami przy umowach spółki, umowach wspólników, umowach inwestycyjnych i dokumentach korporacyjnych, a także przy sporach między wspólnikami.

O Lexable.

Lexable to kancelaria prawna dla firm, które działają w internecie, a dla większych spółek zewnętrzny dział prawny do wynajęcia. Cena za dokument znana przed zleceniem, termin podany przed pracą, wycena w 60 minut w dni robocze.

Zastrzeżenie.

Artykuł ma charakter informacyjny, nie zastępuje analizy konkretnej spółki i nie stanowi porady prawnej. Dobór mechanizmów zależy od treści umowy spółki, składu zarządu, sytuacji finansowej wspólników i planów wobec inwestorów. Stan prawny na 28 października 2026 r.

Czytaj dalej:

Umowa spółki z o.o. - co musi zawierać