SAFE i pożyczka konwertowalna w polskim prawie: 7 klauzul, na które trzeba uważać

Inwestor wpłacił 500 000 zł do polskiego startupu przez SAFE pobrane z internetu i przetłumaczone z angielskiego. Wzór amerykański, podpis polski, pieniądze na koncie. Wszyscy zadowoleni.

18 miesięcy później runda Seria A. Czas na konwersję. Zarząd zwołuje zgromadzenie wspólników o podwyższeniu kapitału. Dwóch wspólników (łącznie 45%) głosuje przeciw. Uchwała nie przechodzi. Konwersja się nie odbywa.

SAFE w wersji amerykańskiej zakłada, że konwersja ,,po prostu się dzieje’’. W polskim systemie Kodeksu spółek handlowych konwersja wymaga uchwały wspólników o podwyższeniu kapitału zakładowego, formy aktu notarialnego do do zmiany umowy spółki i wpisu do KRS - a wspólników nie da się zmusić do głosowania bez precyzyjnego zobowiązania umownego. Bez tego klauzula konwersji jest życzeniem, nie mechanizmem.

Trzy lata sporu. 500 000 zł zamrożone. Inwestor odzyskał kapitał na drodze ugody - bez rundy, bez udziałów, bez zysku.

Ten artykuł to 7 klauzul, które realnie decydują o tym, czy SAFE i pożyczka konwertowalna w Polsce zadziała. Z konkretnymi zapisami, kotwicami, liczbami z polskich rund i tym, co dzieje się, gdy te klauzule są napisane źle.

Co musisz wiedzieć w 60 sekund

Pre-money vs post-money SAFE to różnica 5-15% kapitału - Y Combinator zmienił standard w 2018 roku, polski rynek nadal kopiuje stare wzory.
SAFE w Polsce jest egzekwowalny tylko wtedy, gdy podpisują wszyscy wspólnicy - bez ich zobowiązania do głosowania za podwyższeniem kapitału konwersja wisi w próżni.
Sunset clause / long-stop date to klauzula, której nie ma duży odsetek polskich SAFE - bez niej inwestor może czekać na konwersję 5-7 lat.
Pożyczka konwertowalna generuje obowiązek WHT, jeśli pożyczkodawca jest zagraniczny - 20% u źródła od odsetek, jeśli nie ma certyfikatu rezydencji.
MFN to obrona przed kolejnymi rundami SAFE - bez niej drugi inwestor może wynegocjować lepszy cap, a Ty zostajesz z gorszym.
Liquidity event przed konwersją = scenariusz wzięcia kapitału po nominale - zapis ,,1 x return or conversion at cap, whichever is higher’’ to standard, którego brakuje w połowie umów.
Stack of SAFEs to bomba zegarowa rozwodnienia - przy 4-5 SAFE-ach z różnymi capami founder traci czasem 40% spółki przy pierwszej rundzie equity.

SAFE i pożyczka konwertowalna - czym się różnią w polskim systemie prawnym

SAFE (Simple Agreement for Future Equity) to umowa nienazwana oparta na Art. 353¹ Kodeksu cywilnego, w której inwestor wpłaca kapitał teraz, a otrzymuje udziały w przyszłości - przy wystąpieniu zdarzenia konwersji. SAFE nie jest pożyczką. Nie generuje długu, nie ma odsetek, nie ma terminu spłaty.

Pożyczka konwertowalna (convertible loan, convertible note) to umowa pożyczki w rozumieniu Art. 720 Kodeksu cywilnego z wbudowanym mechanizmem konwersji wierzytelności na udziały. Generuje dług, nalicza odsetki, ma termin zapadalności. W przypadku braku konwersji spółka musi zwrócić kapitał plus odsetki.

Status prawny. SAFE to umowa nienazwana. Pożyczka konwertowalna to umowa pożyczki.
Dług na bilansie. SAFE nie generuje długu. Pożyczka konwertowalna tak.
Odsetki. W SAFE ich nie ma. W pożyczce konwertowalnej naliczają się od dnia wypłaty.
Termin zapadalności. SAFE nie ma terminu (chyba że ustawiono sunset clause). Pożyczka konwertowalna ma termin zapadalności.
PCC przy zawarciu. SAFE nie podlega PCC. Pożyczka konwertowalna - co do zasady tak (0,5%, z wyjątkami m.in. dla pożyczki od wspólnika).
WHT od odsetek (inwestor zagraniczny). W SAFE nie dotyczy. W pożyczce konwertowalnej - 20% u źródła, z możliwością obniżenia na podstawie umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania i certyfikatu rezydencji.
Zabezpieczenia (zastaw, weksel, poręczenie). W SAFE rzadkość. Przy pożyczce konwertowalnej - standard rynkowy.
Co jeśli runda nie nastąpi. SAFE: spór i brak konwersji (chyba że umowa przewiduje sunset). Pożyczka konwertowalna: spłata kapitału plus odsetki.

To są dwa różne instrumenty z różnymi konsekwencjami podatkowymi, księgowymi i prawnymi. Nazywanie pożyczki konwertowalnej ,,polskim SAFE’’ jest mylące, bo to umowa pożyczki z opcją konwersji, fundamentalnie inna konstrukcja.

W praktyce dla założycieli korzystniejszy jest SAFE (brak długu, brak odsetek, brak presji spłaty). Dla inwestora jest to pożyczka konwertowalna (wierzytelność dająca pierwszeństwo przed wspólnikami przy likwidacji, możliwość żądania spłaty, zabezpieczenia).

Zamów review SAFE / pożyczki konwertowalnej w Lexable →

7 klauzul, na które trzeba uważać

1. Pre-money vs post-money valuation cap - różnica, której nie widzisz

To jest największa pułapka SAFE w Polsce. Y Combinator w 2018 roku zmienił standardowy SAFE z pre-money na post-money. Większość polskich kancelarii nadal używa starych wzorów. Różnica wpływa bezpośrednio na rozwodnienie foundera.

Pre-money valuation cap: liczba udziałów wynika z podzielenia kapitału inwestora przez wycenę pre-money podzieloną przez liczbę udziałów istniejących przed rundą. Wszystkie SAFE i nowi inwestorzy wchodzą ,,obok siebie’’, rozwadniając founderów wspólnie.

Post-money valuation cap: inwestor SAFE ma zagwarantowany konkretny procent spółki po konwersji. Każdy kolejny SAFE rozwadnia tylko founderów, nie poprzednich inwestorów SAFE.

2. Discount rate i mechanizm ,,lepsze z dwóch’’

Discount to procentowa zniżka od ceny udziału płaconej przez inwestorów Rundy Kwalifikującej. Standardowe wartości w polskim ekosystemie: 15–25% przy seed, 20–30% przy pre-seed.

Mechanizm ,,lepsze z dwóch’’ (better-of) - inwestor SAFE wybiera korzystniejszą z dwóch metod konwersji:

konwersja przy valuation cap, albo
konwersja przy cenie z rundy minus discount.

3. Qualifying Round - precyzyjna definicja, kiedy konwersja się odpala

Qualifying Round (kwalifikująca runda finansowania, ,,Priced Round’’) to zdarzenie, które uruchamia konwersję SAFE lub pożyczki konwertowalnej. Definicja musi być precyzyjna, bo bez niej:

spółka może wziąć małą rundę (np. 200k zł) tylko po to, żeby wymusić konwersję na cape przed Serie A,
inwestor SAFE może odmówić konwersji argumentując, że runda ,,nie liczy się’’,
każda emisja nowych udziałów (np. dla pracowników w ramach ESOP) może być sporna.

Standardowa definicja Qualifying Round zawiera trzy elementy:

A. Próg kapitałowy. Minimalna wartość pozyskanego kapitału. Standard: 1 000 000 zł dla seed, 3–5 mln zł dla Serii A. Niżej = nie kwalifikuje.

B. Typ inwestora. Wymóg ,,bona fide third-party investor’’ - niezależny inwestor, nie powiązany ze spółką, founderami ani istniejącymi udziałowcami. Eliminuje to scenariusz, w którym founder ,,robi rundę’’ za swoje pieniądze.

C. Forma transakcji. Emisja nowych udziałów w drodze podwyższenia kapitału - nie sprzedaż udziałów istniejących, nie konwersja długu.

4. Sunset clause / long-stop date - co jeśli runda nigdy nie nastąpi

Najczęstsza luka w polskich SAFE. Bez sunset clause inwestor może czekać na konwersję wiecznie. Spółka żyje z przychodów, nie potrzebuje rundy, SAFE wisi w księgach, inwestor nie ma wpływu na spółkę i nie odzyska pieniędzy.

Trzy mechanizmy sunset - od najbardziej do najmniej korzystnego dla inwestora:

A. Automatyczna konwersja po określonym czasie. Po 36 miesiącach od podpisania SAFE konwertuje się na udziały po z góry ustalonej wycenie (zwykle = valuation cap), niezależnie od tego, czy była runda.

B. Right to demand redemption. Po 36 miesiącach inwestor może żądać zwrotu kapitału (bez odsetek). Spółka ma 12 miesięcy na wypłatę.

C. Maturity event z opcją wyboru inwestora. Po 36 miesiącach inwestor wybiera: konwersja po cape lub zwrot kapitału.

Argumentacja foundera za długim sunsetem (48–60 miesięcy): ,,Nie chcemy ciśnięcia pod konwersję, jeśli budujemy bootstrapowy biznes.’’

Argumentacja inwestora za krótkim sunsetem (24–30 miesięcy): ,,Inwestycja musi mieć horyzont. Nie wpłacam kapitału, żeby czekać 7 lat.’’

Standard rynkowy w Polsce: 36 miesięcy.

5. Liquidity event - co dzieje się przy exit przed konwersją

Jeśli spółka zostanie sprzedana, połączona z inną lub wejdzie na giełdę przed konwersją SAFE, dzieje się jedno z trzech:

A. Inwestor odzyskuje wpłacony kapitał (1 x return). Najgorsza opcja dla inwestora przy udanym exit. Wpłacił 500k, exit przy wycenie 20 mln, dostaje 500k. Founderzy biorą resztę.

B. Inwestor konwertuje przy valuation cap i uczestniczy w exit jako udziałowiec. Najlepsza opcja przy wysokim exit. 500k przy cape 5 mln = 10% spółki = 2 mln zł przy exit za 20 mln.

C. Inwestor wybiera większą z dwóch kwot. Standard rynkowy. Zapis: ,,the greater of (i) the amount invested, or (ii) the amount that would be received upon conversion at the Valuation Cap.’’

Dlaczego premia 50% przy 1 x return jest ważna: chroni inwestora przed wczesnym exitem, który wbrew capowi wypłaca tylko zwrot kapitału. Bez premii inwestor ponosi ryzyko, ale nie partycypuje w upside.

6. MFN, pro-rata rights i anti-dilution - pakiet praw inwestora

Trzy klauzule, które chronią inwestora SAFE przed osłabieniem pozycji w czasie.

MFN (Most Favored Nation). Jeśli spółka po podpisaniu Twojego SAFE podpisze drugi SAFE z lepszymi warunkami (niższy cap, wyższy discount, lepszy sunset), Twój SAFE automatycznie aktualizuje się do tych warunków.

Pro-rata rights. Prawo do udziału w przyszłej rundzie proporcjonalnie do udziału po konwersji. Jeśli po konwersji masz 10% spółki, a runda Series A to 2 mln zł, masz prawo wpłacić 200k zł na tych samych warunkach co inni inwestorzy Serii A.

Anti-dilution (broad-based weighted average). Jeśli po konwersji nastąpi runda po niższej wycenie niż cap (down round), Twój udział zostaje skorygowany w górę. Pełny ratchet (full ratchet) jest agresywny i rzadko spotykany przy seed - zostawiasz weighted average.

Co negocjuje founder przy SAFE pre-seed:

MFN - tak (standard rynkowy, łatwo wynegocjować).
Pro-rata - tak przy inwestorach instytucjonalnych, nie konieczne przy aniołach biznesu.
Anti-dilution - opcjonalne, częściej w pożyczkach konwertowalnych niż w SAFE.

7. Wykonalność konwersji w polskim prawie - najważniejsza klauzula

To jest miejsce, w którym amerykański SAFE rozbija się o Kodeks spółek handlowych. W USA konwersja jest automatyczna - w polskiej spółce z o.o. wymaga:

uchwały zgromadzenia wspólników o podwyższeniu kapitału zakładowego,
formy aktu notarialnego dla zmiany umowy spółki,
oświadczenia inwestora o objęciu udziałów,
wpisu do KRS.

Bez zobowiązania wspólników do głosowania za podwyższeniem kapitału SAFE jest życzeniem. Inwestor nie ma roszczenia o podjęcie uchwały - może mieć tylko roszczenie o odszkodowanie wobec spółki, jeśli ta naruszyła zobowiązanie.

Co musi być w umowie:

A. Stronami umowy SAFE są spółka I wszyscy obecni wspólnicy. Nie tylko spółka. Jeśli pominiesz wspólników, nie masz instrumentu wymuszającego na nich głosowanie.

B. Zobowiązanie wspólników do głosowania.

C. Zrzeczenie się prawa pierwszeństwa objęcia udziałów. Bez tego dotychczasowi wspólnicy mają ustawowe pierwszeństwo, a Twoja konwersja nie dochodzi do skutku.

D. Kara umowna za naruszenie zobowiązania. Bez sankcji zobowiązanie jest miękkie. Standard: 100-200% kwoty inwestycji.

E. Pełnomocnictwo nieodwołalne. Najsilniejszy mechanizm - wspólnicy udzielają nieodwołalnego pełnomocnictwa do głosowania w ich imieniu w razie konieczności realizacji konwersji. W polskim prawie pełnomocnictwo nieodwołalne jest dopuszczalne, jeśli wynika z stosunku prawnego stanowiącego jego przyczynę.

Bez tych pięciu elementów Twoja konwersja jest na łasce wspólników w momencie głosowania. I to jest dokładnie to miejsce, w którym większość sporów SAFE w Polsce się rozgrywa.

Pożyczka konwertowalna - na co dodatkowo uważać

Jeśli wybierasz pożyczkę konwertowalną zamiast SAFE, do siedmiu klauzul wyżej dochodzą trzy dodatkowe sprawy.

Odsetki i kapitalizacja. Standard rynkowy: 4-8% rocznie, naliczane od dnia wypłaty pożyczki. Negocjuj, czy odsetki są kapitalizowane (doliczane do kapitału przy konwersji - wtedy konwertują się też na udziały) czy spłacane gotówką. Kapitalizacja jest standardem przy convertible notes.

Podatki - WHT przy inwestorze zagranicznym. Jeśli pożyczkodawca jest osobą zagraniczną, odsetki podlegają podatkowi u źródła (WHT) w wysokości 20% - chyba że jest umowa o unikaniu podwójnego opodatkowania i certyfikat rezydencji (zwykle stawka spada do 5-10%). Bez certyfikatu spółka ma obowiązek poboru i zapłaty 20% do US, co zmniejsza efektywne odsetki dla inwestora.

PCC od pożyczki. Pożyczka generuje obowiązek PCC w wysokości 0,5% kwoty pożyczki - jeśli pożyczkodawca nie jest podatnikiem VAT. Zwolnienia: pożyczka udzielona przez wspólnika. Sprawdź, czy struktura kwalifikuje się do zwolnienia.

Zabezpieczenia. Pożyczka konwertowalna zwykle ma zabezpieczenia, których nie ma SAFE: weksel, zastaw na udziałach foundera, poręczenie. Negocjuj zakres i triggery uruchomienia.

5 najczęstszych błędów w SAFE i pożyczkach konwertowalnych w Polsce

1. Brak zobowiązania wspólników do głosowania. Stronami SAFE jest tylko spółka, a w momencie konwersji wspólnicy odmawiają głosowania. Klauzula konwersji niewykonalna. Spór 1-4 lata.

2. Pre-money cap bez świadomości foundera. Founder podpisuje pre-money SAFE myśląc, że jego rozwodnienie wyniesie 10%, a po stacku trzech SAFE-ów i Seria A wynosi 35%. Pytaj, czy cap jest pre-money czy post-money.

3. Brak sunset clause. Spółka żyje z przychodów, nie potrzebuje rundy. Inwestor czeka 4 lata bez konwersji, bez wpływu na spółkę, bez zwrotu kapitału. Standard rynkowy: 36 miesięcy.

4. Niejasna definicja Qualifying Round. Brak progu kapitałowego, brak wymogu ,,bona fide third-party investor’’. Spółka robi rundę 200k od kuzyna, próbuje wymusić konwersję na cape, spór.

5. Stack of SAFEs bez koordynacji. Founder podpisuje 4 SAFE przez 18 miesięcy z różnymi capami i discountami. Przy Series A okazuje się, że łączne rozwodnienie po konwersji to 42%. Cap table wymaga restrukturyzacji przed rundą, niektórzy inwestorzy SAFE muszą iść na renegocjację.

FAQ - najczęstsze pytania o SAFE i pożyczki konwertowalne

Czy SAFE jest legalny w Polsce?

Tak. SAFE funkcjonuje w Polsce jako umowa nienazwana oparta na zasadzie swobody umów (Art. 353¹ Kodeksu cywilnego). Jego skuteczność zależy od precyzyjnej konstrukcji, w szczególności od mechanizmu konwersji uwzględniającego polskie wymogi KSH (uchwała wspólników, akt notarialny, wpis do KRS).

Czy SAFE wymaga formy aktu notarialnego?

Sama umowa SAFE nie wymaga aktu notarialnego - wystarczy forma pisemna. Aktu notarialnego wymaga jednak realizacja konwersji: zmiana umowy spółki przy podwyższeniu kapitału w sp. z o.o. W PSA i S.A. konwersja może odbyć się prościej dzięki warunkowemu podwyższeniu kapitału lub warrantom subskrypcyjnym.

Jaka jest różnica między pre-money a post-money SAFE cap?

Pre-money cap dotyczy wyceny spółki przed rundą konwersji - wszystkie SAFE i nowy inwestor wchodzą ,,obok siebie’’ rozwadniając founderów wspólnie. Post-money cap gwarantuje inwestorowi SAFE konkretny procent spółki po konwersji - kolejne SAFE rozwadniają tylko founderów.

Co się dzieje z SAFE przy sprzedaży spółki?

Przy zdarzeniu likwidacyjnym (sprzedaż, fuzja, IPO) przed konwersją inwestor SAFE, zgodnie ze standardową klauzulą, otrzymuje większą z dwóch kwot: zwrot kapitału (zwykle z premią 25-50%) lub kwotę, którą otrzymałby przy konwersji według valuation cap. Bez tej klauzuli inwestor może dostać tylko zwrot kapitału, tracąc upside.

Czy można łączyć SAFE z pożyczką konwertowalną w jednej spółce?

Tak. W praktyce to częsty model: pierwsze rundy aniołów przez SAFE (szybkie, proste), runda bridge przez pożyczkę konwertowalną (z odsetkami, dla inwestora instytucjonalnego), Series A przez klasyczne podwyższenie kapitału. Wymaga to skoordynowanego cap table'u i zsynchronizowanych klauzul konwersji.

Co zrobić przed podpisaniem SAFE lub pożyczki konwertowalnej

Sprawdź, czy cap jest pre-money czy post-money i upewnij się, że jest napisany wprost.
Zażądaj sunset clause - minimum 36 miesięcy z automatyczną konwersją po cape.
Wynegocjuj precyzyjną definicję Qualifying Round - próg kapitałowy + bona fide third-party investor.
Dopilnuj, żeby stronami umowy byli wszyscy obecni wspólnicy - z ich zobowiązaniem do głosowania i karą umowną.
Zsynchronizuj z umową wspólników (SHA) - pre-emption rights, drag-along, prawo pierwszeństwa muszą działać po konwersji.
Zsynchronizuj z klauzulą vestingu - bo po konwersji SAFE Twoje rozwodnienie jest realne, a vesting musi pokryć właściwy procent po-konwersyjny.
Przy pożyczce konwertowalnej sprawdź WHT, certyfikat rezydencji, PCC i zabezpieczenia.

Potrzebujesz przeglądu SAFE lub pożyczki konwertowalnej?

Inwestor wysłał Ci wzór SAFE. Wygląda jak amerykański SAFE z Y Combinatora, bo prawdopodobnie nim jest. Przed podpisaniem musisz wiedzieć: czy klauzula konwersji zadziała w polskim porządku prawnym? Czy cap jest pre-money czy post-money? Czy sunset clause chroni Cię przed wieczną wisi? Czy wspólnicy są związani zobowiązaniem do głosowania?

W Lexable robimy review SAFE i pożyczek konwertowalnych.